Jón Ólafs

Staðan sem komin er upp vegna dóms hæstaréttar á dögunum um myntkörfulánin er ábyggilega áhugaverð frá lagalegu og efnahagslegu sjónarmiði. En hún er ennþá áhugaverðari frá heimspekilegu og siðferðilegu sjónarmiði.

Það sem hefur gerst er að tilteknir lánasamningar eru dæmdir ólöglegir og spurningin er hvað það þýðir. En áður en maður fer að velta því fyrir sér er ágætt að benda á hvað það þýðir ekki. Það þýðir til dæmis ekki að lánið sem tekið var falli niður. Það þýðir ekki heldur að lánsamningurinn hljóti að standa óbreyttur að öðru leyti en því að gengistengingin hverfur.

Það má vissulega benda á að í samningunum séu tiltekin ákvæði um vexti umfram þá tengingu við myntkörfuna sem dæmd var ólögleg. Er þá hægt að líta svo á að þar sem myntkörfutengingin er ólögleg gildi hún ekki, heldur krónutala lánsins og vextirnir sem tilteknir eru í samningnum (oftast á bilinu 2-3 prósent)? Um þetta mætti efast á eftirfarandi forsendum: Lánveitandinn hefði aldrei veitt lán á þessum kjörum, þar sem hann hefði eingöngu getað tapað á því að lána krónur á svo lágum vöxtum án gengistengingar eða verðtryggingar.

Þó er hugsanlegt að lánveitendur hefðu átt að gera sér grein fyrir því að með því að veita gengistengd lán væru þeir að taka lagalega áhættu. Efasemdir höfðu komið fram um að myntkörfulánin væru lögleg og því má segja að varkárir lánveitendur hefðu ef til vill átt að taka meira tillit til þess möguleika að dómstóll myndi dæma slíka lánasamninga ólöglega. Hafi verið hægt að gera ráð fyrir slíkri áhættu er ekki jafn augljóst að það sé ósanngjarnt að samningarnir breytist lánveitendum mjög í óhag við dóm Hæstaréttar.

Á hinn bóginn væri einnig ósanngjarnt að breyta lánasamningunum þannig að lánin séu verðtryggð frekar en gengistengd. Það var jú einmitt verðtryggingin sem lántakendur voru að forðast þegar þeir tóku myntkörfulánin og gengi krónunnar virtist þurfa að veikjast miklu meira en óttast þyrfti til að lánin yrðu óhagstæðari en verðtryggð lán. Með því að breyta þeim nú í verðtryggð lán væri því verið að breyta samningunum í þá veru að óhugsandi hefði verið að lántakendur vildu þá á sínum tíma, og það er ósanngjarnt.

Má halda því fram að lántakendur hefðu átt að vera sér meðvitaðir um lagalega áhættu? Hugsanlega, en það gerir þó ekkert sanngjarnara að breyta láninu í verðtryggt lán. Það er líka erfitt að sjá siðferðileg rök fyrir því að lántakandinn eigi að bera ábyrgð á mögulegri lagalegri áhættu. Í lánasamningi er lánveitandi að afhenda lántakanda fé á ákveðnum kjörum. Lántakandinn hagnast á því að þessi kjör séu sem allra best og með því að bjóða góð kjör er lánveitandi einnig að ábyrgjast þau kjör. Komi í ljós að kjörin sem lánveitandinn bauð standast ekki lög og hann getur því ekki krafist endurgreiðslna í samræmi við þau, er erfitt að sjá hvernig hægt er að réttlæta að lántakandinn tapi á því.

Ef gert er ráð fyrir því að sanngjörn lausn á málinu feli í sér að tekið sé tillit til hagsmuna beggja aðila, þyrfti að gera nýja samninga. En kjörin mættu ekki vera þannig að á þeim tíma sem samningarnir voru gerðir hefði lántakandinn aldrei viljað lánið eða lánveitandinn aldrei veitt það. Þessvegna blasir líka við að einhverskonar samningsferli verður að fara í gang eigi þetta mál ekki að setja allt á annan endann í samfélaginu. Það er ekki hægt að leysa það með einhverskonar lagatækni, það verður að nálgast það frá miklu víðara siðferðilegu og félagslegu sjónarhorni. Annars gæti ný Icesave geggjun verið í uppsiglingu.

Sjá líka: Komment á Réttlæti og ranglæti

Það er ekkert skrítið að fólk undrist að Guðlaugur Þór Þórðarson skuli vera svona viss um að hann geti setið áfram eftir að ljóst er orðið hvílíka styrki hann þáði í prófkjörsbaráttu sinni árið 2006. Ekki síst í ljósi þess að öðrum þingmanni, Steinunni Valdísi Óskarsdóttur, sem þó hafði þegið minni styrki en Guðlaugur, reyndist ekki mögulegt að halda þingsæti sínu eftir að ljóst varð um styrki hennar.

En það er kannski lítið vit í að einblína á það hvað Guðlaugi Þór finnist sjálfum um styrkina og eigin stöðu eftir að upplýst hefur verið um hvaðan hluti þeirra kom. Auðvitað mun hann á meðan hann getur halda því fram að árið 2006 hafi verið aðrir tímar en árið 2010, hann myndi ekki þiggja slíka styrki í dag, styrktaraðilarnir hafi þá verið virtir máttarstólpar samfélagsins og svo framvegis og svo framvegis.

Stjórnmálamenn róta sér ekki á meðan þeim er vært. Steinunn Valdís sagði ekki af sér vegna þess að eftir langa umhugsun kæmist hún að því að óverjandi hefði verið af henni að þiggja styrkina og þessvegna bæri henni siðferðileg skylda til að segja af sér. Hún gerði það vegna þess að hún var knúin til þess af fólki í hennar eigin flokki, samherjum og vinum sem lögðu að henni þannig að henni varð ljóst að henni væri nauðugur einn kostur. Kannski á hún afturkvæmt í pólitík, kannski ekki, en það er að minnsta kosti deginum ljósara að án afsagnar nú hefði hún ekki getað gert sér vonir um neina framtíð í pólitík.

Guðlaugur Þór sér málin öðruvísi. Hann telur sér vært og býst sjálfsagt við því að með því að sitja áfram geti hann smám saman sigrast á gagnrýni og endurheimt fyrri stöðu. Og það merkilega er að enn bendir ekkert til annars en að þetta gangi upp hjá honum. Hversvegna? Vegna þess að hans eigin flokkur styður hann, samherjar styðja hann og vinirnir hvísla því ábyggilega að honum að hann eigi bara að standa í lappirnar.

Það er ekkert skrítið að hann dragi þessa ályktun ef skilaboðin sem hann fær frá samherjum sínum eru á þessa lund. Það skrítna er að hann skuli fá þessi skilaboð: Það er stórfurðulegt að Sjálfstæðisflokkurinn og samherjar Guðlaugs í honum skuli ekki telja það mikilvægt, jafnvel lífsnauðsynlegt að hann segi af sér þingmennsku. Þeim finnist meiri trúverðugleiki og meiri siðferðisstyrkur fólgin í því að hann sitji áfram, en að hann geri það sem flestum öðrum finnst sjálfsagt og augljóst, að hann segi af sér strax og án skilyrða.

Það er svo sem ekki hægt að saka Guðlaug Þór um siðleysi ef hann situr áfram. Hann situr áfram ef hann getur það. Það eru samflokksmenn hans og samherjar sem sýna í verki siðblindu sína með því að láta það viðgangast að hann sitji áfram; með því að setja ekki á hann þá pressu sem hann þarf á að halda til að gera það eina sem er rétt í stöðunni: Að segja af sér.

Ég verð að gera játningu. Ég kaus ekki Besta flokkinn. Satt að segja hvarflaði aldrei að mér að gera það. Ástæðan fyrir því var meðal annars sú að ég hélt næstum fram á síðasta dag að Besti flokkurinn væri grínframboð. Meira að segja dálítið vel heppnað grínframboð. En maður kýs ekki grínframboð, nema maður vilji gera grín að sjálfum sér, og ég var ekki orðinn nógu þroskaður til þess.

Það er fleira. Það var og er eitthvað sem truflar mig við Besta flokkinn. Þetta kom í veg fyrir að ég gæti kosið hann og gerði að verkum að ég fylltist engri gleði eða bjartsýni yfir stórsigri hans. En hvað er að trufla?

Í Besta flokknum er miklu stærri hópur góðs fólks en í nokkrum öðrum stjórnmálaflokki. Mér finnst gleðiefni að Einar Örn Benediktsson og Óttar Proppé  séu orðnir borgarfulltrúar, eins Elsa Yeoman og Eva Einarsdóttir, þó ég geti ekki sagt að ég þekki þær. Sömuleiðis Karl Sigurðsson. Allt augljóslega gott fólk með hjartað á réttum stað sem á erindi í borgarstjórn. Og sannarlega engin viðrini. Eins má gleðjast yfir varaborgarfulltrúunum, án þess að ég nefni nú nokkurn sérstaklega annan en frænda minn Sigurð Björn Blöndal sem ég er viss um að mun sinna nefnda- og öðrum skyldustörfum af fagmennsku og metnaði.

Þetta fólk truflar mig ekki neitt. Það er eiginlega bara eitt sem truflar mig við Besta flokkinn. Það er nafni minn. Gnarr.

Jón Gnarr sagði daginn eftir kosningarnar að stjórnmálamenn hefðu verið farnir að trufla hann. Hann hefði ekki skilið það sem þeir voru segja vegna hugtakanotkunar þeirra. Honum hefði fundist heimur stjórnmálanna lokaður fólki eins og sér. Þessvegna ákvað hann að trufla stjórnmálamennina, frekar en að láta þá halda áfram að trufla sig. Og það hefur honum svo sannarlega tekist.

Stjórnmálamenn hafa líka löngum truflað mig. Davíð Oddsson hefur til dæmis truflað mig samfellt í 28 ár, frá því að hann varð borgarstjóri í Reykjavík fyrst. Halldór Ásgrímsson truflaði mig mikið, Halldór Blöndal og margir fleiri. Ég hef oft velt því fyrir mér hvernig ég gæti látið þá hætta að trufla mig, og um leið aðra sem ég veit að þeir trufla líka. En mig hefur aldrei langað sérstaklega til að trufla þá. Nú eru þeir allir hættir að trufla mig, nema Davíð að vísu sem truflar mig ennþá með leiðara- og staksteinaskrifum sínum í Morgunblaðið. En það er nú ekkert miðað við það sem áður var. Nú er það Jón Gnarr sem truflar mig.

Jón Gnarr er eins og Davíð Oddsson frábær grínisti. Hann er reyndar miklu betri grínisti en Davíð. Matthildur fellur algjörlega í skuggann af öllu því gríni sem Jón Gnarr hefur tekið þátt í. Eitt það besta við grínið hjá Jóni Gnarr er að það virðist yfirleitt vera fúlasta alvara. Og kannski er það einmitt fúlasta alvara. Þetta er málið. Davíð Oddsson varð pólitíkus eftir að hann hætti að vera grínisti. Hann breyttist í fúlan, leiðinlegan og óbilgjarnan stjórnmálamann. Jón Gnarr hinsvegar getur haldið áfram að vera grínisti jafnvel þó að það sem hann er að gera sé fúlasta alvara.

Í kosningabaráttunni hefur Jón Gnarr leikið frambjóðanda með því að vera frambjóðandi. Svör hans við spurningum eru fyndin en ekki fáránleg vegna þess að þau eru leikaraskapur. Jón Gnarr þarf ekki að vita nokkurn skapaðan hlut um eitt einasta málefni eða hafa skoðun á nokkru vegna þess að svörin sem hann gefur eru einmitt best ef hann virðist vera að svara spurningu um efni sem hann hefur ekki einu sinni leitt hugann að áður. Um leið verða svör þeirra sem hafa kynnt sér mál og myndað sér skoðun og eru að reyna að berjast fyrir þeirri skoðun leiðinleg og truflandi. Kannski óskiljanleg vegna einhverra hugtaka.

Ég verð að viðurkenna að það var ekki alveg svona sem ég sá hina nauðsynlegu pólitísku endurnýjun fyrir mér. Að leiðtogaembættin (borgarstjóri nú, kannski forsætisráðherra næst) væru íróníseruð með þeim hætti að hinn kjörni leiðtogi sé á sama tíma og hann er leiðtogi, líka að leika leiðtoga. Það er nákvæmlega sú tvíræðni sem Jón Gnarr, borgarstjóri, ber með sér, að því gefnu auðvitað að hann verði borgastjóri. Hann er borgarstjóri en um leið er hann að leika borgarstjóra. Hann er það sem hann leikur, leikur það sem hann er. Kannski getur hann haldið starfinu í Borgarleikhúsinu þó að hann sé borgarstjóri, kannski uppfyllir hann samninginn við leikhúsið jafnvel ennþá betur sem borgarstjóri heldur en sem leikskáld leikritunarsjóðs Leikfélags Reykjavíkur.

Það má kannski kalla það póstmódernískan viðsnúning þegar veruleiki leiðtogans er orðinn sýndarveruleiki og með því að vera leiðtogi leikur hann um leið leiðtoga þannig að skilja má athafnir hans jöfnum höndum bókstaflega og sem skopstælingu. Jón Gnarr, borgarstjóri, framkvæmir embættisverk og um leið skopstælir hann borgarstjóra sem vinnur embættisverk. En það hlýtur að vera þetta sem Jón Gnarr var kosinn til að gera, til að skopstæla. Hann er fagmaður í því. Hvort hann hefur eitthvað sett sig inn í borgarmál veit enginn.

En kannski ætti ég alls ekki að láta þetta trufla mig. Jón Gnarr, borgarstjóri, er afbygging leiðtogans. Kannski er þetta einmitt skref í átt að því að rústa því pólitíska stigveldi sem krefst þess að allir fylki sér um leiðtogann. Með því að vera leiðtogi skopstælir hann leiðtogann og gerir um leið lítið úr honum. Útrýmir honum kannski. Eða ekki. Það veit enginn.

Viðtal Jóns Guðna Kristjánssonar við mig í Speglinum 27. maí 2010 þar sem ég reyni að útskýra hversvegna það er vægast sagt villandi að halda að sparnaður í háskólasamfélaginu náist helst með því að sameina stofnanir. Sameining eða samstarf og sparnaður háskólanna.

Í nýrri stefnu Vísinda- og tækniráðs sem til umræðu er í dag er gríðarleg áhersla lögð á þá verðmætasköpun sem vænta má af öflugum vísindarannsóknum. Það má reyndar segja að í stefnunni takist á tvö, ekki óskyld sjónarmið, um tengsl vísinda og verðmætasköpunar. Annað má kalla nytjasjónarmið. Í því felst krafa um að rannsóknir séu skipulagðar á þann veg sem líklegt er að skili mestum hagnaði sem fyrst fyrir samfélagið. Þá er allt kapp lagt á að stytta sem mest leiðina á milli rannsóknanna og ávinningsins af þeim. Hitt má kalla nýsköpunarsjónarmið. Í því felst að áherslan er á að auðvelda nýjungar án þess að krafan sé um verðmætasköpun í hverju einstöku tilfelli. Það er eðlilegt að nytjasjónarmiðs gæti í stefnu sem hefur í og með það strategíska markmið að auka sem mest það fjármagn sem hið opinbera leggur í rannsóknastarf. Vísindasamfélagið þarf stöðugt að lofa hinu opinbera því að féð sem fer til rannsókna muni skila ríkulegri ávöxtun, jafnvel þó að slík ávöxtun sé alltaf vonarpeningur. En vísindasamfélagið þarf líka að reyna eftir megni að fá opinbera aðila til að skilja að þröng nytjastefna um vísindi er ekki vænleg stefna til lengri tíma litið. Hagnaður, ávinningur, árangur og verðmætasköpun hlýtur að vera langtímamarkmið frekar en skammtímamarkmið og verkefnið er að fá hið opinbera til að leggja sig fram um að leyfa heilbrigðu vísindasamfélagi að blómstra. En það þýðir að vísindastefna verður að gera meira en að fókusera á tiltekin markmið, tiltekinn árangur og verðmætasköpun. Hún verður líka á leggja grunninn að vísinda- rannsókna- og háskólasamfélagi sem stuðlar að gæðum, fagmennsku og frumkvæði einstaklinga. Hvernig getur þetta orðið? Það er spurningin em ég hef áhuga á að tala um hér í dag.

Það má byrja á því að spyrja hvaða samfélag átt sé við þegar talað er um háskólasamfélagið. Er til eitthvert háskólasamfélag á Íslandi? Ég held að svarið við þessari spurningu sé að einhverju leyti já, augljóslega eru til háskólar og fólkið sem starfar við þessa háskóla sem nemendur, kennarar, sérfræðingar og svo framvegis, mynda augljóslega samfélag. En ef um er að ræða samfélag sem telur sig hafa í mikilvægum skilningi sameiginleg markmið er svarið ekki eins einfalt. Áherslan sem lögð hefur verið á samkeppni háskólastofnana hefur að mörgu leyti verið mjög eitruð. Hún hefur til dæmis leitt til megnrar andúðar á milli stofnana. Fólk hefur hneigst til að samsama sig ákveðnum stofnunum og þannig hefur orðið til ákveðinn korporatismi í háskólasamfélaginu. Þessi stofnanabundna andúð hefur háskalegar afleiðingar við núverandi ástand þar sem stofnanirnar slást um þá bita sem ríkinu þóknast að skilja eftir fyrir þær frekar en að standa saman að því berjast fyrir sem minnstri skerðingu fjárframlaga til háskóla. Það er þó ekki vegna samkeppni sem ég held að erfitt geti verið að tala um háskólasamfélag, hedur vegna þess hvers eðlis samkeppnin er: Hún er stofnanabundin, stofnanir keppa hver við aðra frekar en að sjónarmið, aðferðir eða vísindaleg viðhorf takist á.

En er þá til eitthvert rannsókna- eða vísindasamfélag sem stendur undir nafni, ef háskólasamfélagið gerir það ekki? Ég hef áhyggjur af því að vísindasamfélagið á Íslandi hafi um langt árabil verið hættulega háð fjárveitingavaldinu í þeim skilningi að vísinda- og fræðimönnum hafi reynst nauðsynlegt að réttlæta tilvist sína með því að vísa of sterkt til nytjasjónarmiða um rannsóknir. Ég endurtek að það er í sjálfu sér eðlilegt að gera það að vissu marki, en sjálfstæði vísindasamfélagsins birtist þó fyrst og fremst í því að geta mótað stefnu sem byggir ekki á nytjasjónarmiði heldur miklu fremur á nýsköpunarsjónarmiði, þar sem langtímaávinningur samfélagsins af vísindum er tekinn sem gefinn án þess að stöðug krafa sé gerð um rannsóknir sem fjármagnaðar eru af opinberu fé að þær skili samfélaginu tilteknum mælanlegum hagnaði.

En spurningarnar eru nátengdar. Ég held nefnilega að skortur á háskólasamfélagi sé í hnotskurn vandi vísindasamfélagsins. Korporatisminn innan háskólasamfélagsins grefur undan vísindasamfélaginu þannig að í stað þess að það geti verið stjórnvöldum sterkt aðhald og haldið uppi kröftugri baráttu fyrir því að sjónarmið vísinda- og fræða séu ríkjandi í vali viðfangsefna, fjárveitingum til rannsókna osfrv. þarf vísindasamfélagið stöðugt að vera að sannfæra stjórnvöld um að það þjóni þeim dyggilega. Þetta er veik staða, og mér sýnist að staða vísindasamfélagsins á Íslandi sé því miður veikari en í löndunum í kringum okkur.

Ég gæti i framhaldi af þessari greiningartilraun reynt að segja eitthvað um hvað sé til bóta eða ráða en ég er að hugsa um að láta það ógert. Þess í stað vil ég reyna að lýsa því sem í mínum augum eru grunnstoðir heilbrigðs háskólasamfélags og þar með vísindasamfélags.

Vísindasamfélagið er í fyrsta lagi lýðræðissamfélag. Þetta þýðir að niðurstöður, stefnumótun, túlkun á staðreyndum og á niðurstöðum rannsókna er viðfangsefni samræðu. Enginn einstaklingur getur gert annað en að leggja rök sín, fullyrðingar og niðurstöður fram til umræðu. Stofnanir eða hópar geta í ekki í krafti kennivalds viðhaldið ákveðnum viðhorfum og vísindasamfélagið má ekki verða samtryggingarkerfi þar sem menn gagnrýna helst ekki hver annan, nema þá að um stofnanalegan fjandskap sé að ræða.

Það er auðvelt að benda á að í síðustu árum hefur vísindasamfélagið brugðist að þessu leyti. Skýrslur um stöðu bankanna sem öllum þykir augljóst nú að séu vísindalega vafasöm plögg, voru ekki gagnrýndar af kollegum þeirra sérfræðinga sem sömdu þær á sínum tíma. Sömuleiðis má benda á að gagnrýni vegna fjármögnunar rannsókna var fyrst og fremst millistofnanagagnrýni. Þeir sem tóku sig til og bentu á aðfinnsluverð tengsl kostunaraðila og rannsakenda voru annaðhvort að pota í aðra stofnun en sína eigin, eða hrópendur í eyðimörk innan eigin stofnunar.

Vísindasamfélagið þarf í öðru lagi að skapa sér sjálfstæði gagnvart öllum þeim aðilum sem láta fjármagn renna til rannsókna eða kennslu. Þetta á við hvort sem um er að ræða einkaaðila eða opinbera aðila. Þetta þýðir annarsvegar að það er vísindasamfélagið sem þarf að móta stefnu sína, það má ekki verða þjónn hins opinbera, það verður að standa sjálfstætt gagnvart fjárveitingavaldinu frekar en að vera stöðugt háð því að hið opinbera sjái skjótan og augljósan ávinning af öllum rannsóknum sem fjármagnaðar eru. Gagnvart einkaaðilum þurfa að verða til miklu skýrari leikreglur um hvernig og á hvaða forsendum einkafjármagn má renna til rannsókna. Það er til dæmis ótækt að hagsmunaaðilar eða fyrirtæki fjármagni beint ákveðnar rannsóknir sem varða starfsemi þeirra, eins og mörg dæmi eru um frá góðæristímunum og reyndar virðist lítil grundvallarbreyting hafa orðið á þessu enn. Dæmi eru um að stórir hagsmunaaðilar séu að kosta rannsóknir beint. Eins þarf skýrar reglur sem tryggja eðlilega fjarlægð á milli kostunaraðila og einstakra námsbrauta, en á síðustu árum fyrir hraun varð stöðugt algengara, einkum í Háskóla Íslands, að einstakar stöður væru kostaðar.

Í þriðja lagi þurfa einstaklingar að hafa svigrúm og frelsi til að koma sjónarmiðum sínum á framfæri. Háskólasamfélagið verður að hafa pláss fyrir ólík sjónarmið bæði í tilteknum fræðigreinum og um vísindastefnu og vísindapólitík. Háskólasamfélagið verður að hlúa að og leggja rækt við öfluga samfélagsgagnrýni og andóf gegn heimskulegri pólitík, vanhugsuðum ákvörðunum eða ákvörðunum sem byggja á einkahagsmunum og taka ekki nægilegt tillit til sérfræðiþekkingar og kunnáttu. Stjórnmálamenn munu alltaf viðhafa allskyns fagurgala um mikilvægi rannsókna og þekkingarsköpunar en reyna samt að sniðganga slíka þekkingu þegar hún fellur ekki að einhverjum tilteknum markmiðum þeirra.

Í fjórða lagi þarf rík gæðakrafa að ríkja innan háskóla- og vísindasamfélagsins sem leyfir ekki að hvikað sé frá viðurkenndum stöðlum. Allt kerfið, allar stofnanir, verða að vinna eftir samskonar stöðlum og lúta samskonar eftirliti alveg sama hvaðan peningarnir koma. Sérstaða vísinda- og háskólasamfélagsins er áherslan á jafningjamat. Það er ekki fullkomið kerfi eins og allir vita, en það byggir á þeirri sérstöðu háskólasamfélagsins að vald komi aldrei til af öðru en sérfræðiþekkingu þegar verið er að meta rannsóknir og kennslu. Jafningjamatskerfið er leið til að tryggja sanngjarna beitingu valds og um leið tilraun til að afbyggja stigveldi þar sem stærstu stofnanirnar eða sterkustu hóparnir ráða óháð gæðum. Háskólasamfélagið á líka að fara á undan með góðu fordæmi í því að krefjast þess alltaf að ákvarðanir séu byggðar á bestu viðeigandi sérfræðiþekkingu frekar en á styrk einstakra hagsmunaaðila.

Í stefnu Vísinda- og tækniráðs eru átta kaflar eða áhersluatriði sem sérstaklega er fjallað um. Í fyrsta kaflanum um háskóla- og rannsóknarstofnanir er bent sérstaklega á að stofnanirnar þurfi að virka betur sem ein heild, hvatt er til samstarfssamninga og sameininga þar sem það á við og um hagræðingu getur verið að ræða. Það er mikilvægt að mínu mati að hafa í huga að þetta markmið er ekki tæknilegt úrlausnarefni heldur hápólitískt atriði.

Það er ekki nóg að hvetja til samstarfssamninga einstakra stofnana og svo framvegis. Það verður að stuðla að því líka að vísindasamfélagið sjái sig sem eina heild, hvað sem öllum ágreiningi innan þess líður og það þýðir líka að háskólarnir verða að vinna saman sem ein heild.

Við búum núna við óvenjulegt ástand að því leyti að flestir virðast tilbúnir til að sætta sig við niðurskurð. En það undirstrikar veikleika háskólasamfélagsins að í stað þess að það beiti einhverri sameiginlegri strategíu til að lágmarka tjónið og færa rök fyrir fyrir því gagnvart stjórnvöldum að niðurskurður til rannsókna og annarrar háskólastarfsemi eigi að vera sem allra minnstur, eru heiftarleg átök um hvar niðurskurðurinn eigi að lenda. Þetta eykur líkurnar á því að ákvarðanir um framtíðina verði teknar á röngum forsendum og án þess að nægilega sé hugað að því hvernig best verður tekið á þessum málum nú þannig að það valdi sem minnstum skaða til framtíðar.

Sterkt vísindasamfélag þarf á því að halda að hugað sé vel að öllum þeim þáttum sem Vísinda- og tækniráð dregur sérstaklega fram í stefnunni (Háskólar og rannsóknastofnanir, Nýsköpun, Gæði og ávinningur, Alþjóðlegt rannsókna- og nýsköpunarsamstarf, Samkeppnissjóðir, Innviðir rannsókna og nýsköpunar, Opinn aðgangur að rannsóknaniðurstöðum, Nýliðun). En til þess að hægt sé að setja þessar áherslur og fylgja þeim eftir þarf líka að sjá til þess að vísinda- og háskólasamfélaginu sé ekki rústað með ótímabærri og vanhugsaðri sameiningu stofnana, með því að stofnanir verði slegnir af eða fjármögnun hætt án þess að það sé hugsað mjög vandlega og með vitneskju og þátttöku hagsmunaaðila.

Stærsta hættan innan háskólasamfélagsins er misnotkun valds og misnotkun valds er óhjákvæmileg ef tilteknar stofnanir eða einstaklingar hafa of mikið að segja um ráðstöfun fjár. Núna virðist það sjónarmið til dæmis vera mjög algengt, næstum ríkjandi, að eðlilegt sé að slá af minni stofnanir en láta stærri stofnanir taka við verkefnum þeirra. Þetta er oft lagt til á algjörlega vanhugsuðum forsendum þar sem ímyndaður sparnaður er miklaður mjög, en ekkert hugsað út í hætturnar sem af slíkum aðgerðum stafi.

Eina skynsamlega vitið fyrir háskóla- og vísindasamfélagið er að krefjast þess af stjórnvöldum að ákvarðanir um að niðurlagningar eða sameiningar verði ekki teknar nema að vandlega athuguðu máli.

Hugsum okkur til dæmis hvað það þýðir að háskóladeild sé lögð niður. Við það er ekki aðeins áralangri uppbyggingu fleygt út um gluggann, heldur getur líka vel hugsast að verið sé að fórna mikilvægum hlekk í uppbyggingu rannsókna á ákveðnu fagsviði. Um leið og ákveðinni faglegri samkeppni er fórnað verður meiri hætta á því, en ekki minni, að jafningjar stundi að klappa hver öðrum á bakið og verja hver annan frekar en að þeir leggi sig fram um að halda á lofti ítrustu gæðakröfum. Þegar sparnaður krefst þess að skorið sé niður og starfsemi hætt verður að skoða allar afleiðingar þess sem máli skipta. Það dugir ekki að einblínt sé á útgjaldaliðinn einn og sér og því haldið fram að með því að hætta tiltekinni starfsemi sparist nákvæmlega sú krónutala sem hann tók.

Það er til dæmis fáheyrt þegar félag ríkisprófessora sendir frá sér tillögur um slíkan niðurskurð með jafn fátæklegum rökum og sjá má í tillögu stjórnar félagsins til rektors Háskóla Íslands sem sagt hefur verið frá í fréttum undanfarna daga, þar sem lagt er til að Háskólinn bjóðist til að taka yfir þá kennslu sem nú fer fram við þrjá aðra háskóla, HR, Landbúnaðarháskólann á Hvanneyri og Bifröst. Þarna falla prófessorarnir í þá gildru sem maður sér stundum nýliða í blaðamennsku falla í. Þeir taka ákveðna tölu úr fjárlögum, bjóðast til að vinna það verk sem hið opinbera greiðir fyrir hjá öðrum háskólum, slá á það þumalputtatölu og segjast geta sparað 2 milljarða! Allt án þess að huga neitt að samfélagslegum afleiðingum þess að leggja þessa þrjá háskóla niður að miklu eða öllu leyti  og án þess að velta fyrir sér víðara samhengi þess sparnaðar sem af þessu á að hljótast. Það er ótrúlegt að félag þeirra sem bera ábyrgð á rannsóknum og kennslu við stærstu menntastofnun landsins skuli láta aðra eins tillögu frá sér. Auk þess má benda á að það er nær útilokað að upphæðin sem prófessorarnir segjast geta sparað með því að flytja kennslu til með þeim hætti sem lagt til sé rétt, jafnvel þótt maður fallist á forsendur þeirra að öðru leyti. Það er að mínu mati dæmi um fullkomið ábyrgðarleysi þegar félag prófessora, sem ætti fyrst og fremst að krefjast þess af stjórnvöldum og af eigin stofnunum að ákvarðanir séu faglegar, vel unnar og hugsaðar í réttu samhengi, kemur með útspil af þessu tagi. Prófessorarnir haga sér eins og þeir séu þrýstihópur, fulltrúar eigin stofnunar, sem verður þá eins og hvert annað stórfyritæki, en ekki fulltrúar vísinda- og háskólasamfélagsins sem hefur fyrst og fremst samfélagsleg og vísindaleg markmið að leiðarljósi.

Það mætti hugsanlega segja að þetta sé tillaga stjórnar sem ekki kemur frá félaginu sjálfu, en á meðan engar athuagsemdir eru gerðar af hálfu félagsmanna við tillöguna er ekki hægt að skilja hana öðruvísi en svo að hún sé tillaga alls félagsins.

Samfélag háskóla, vísinda og rannsókna hefur breyst mikið á undanförnum árum. Rannsóknir eru ekki jafn bundnar tilteknum stofnunum og áður var, gríðarlega viðamikil rannsóknaverkefni eru nú unnin í samstarfi margra aðila frekar en að slík verkefni séu háð því að ein öflug eða valdamikil stofnun sjái um þau. Í rannsóknum er áherslan á klasa og sprota  og stefna vísinda- og tækniráðs ber þessum nýju tímum skýr merki. Allt þetta ætti að sýna að leiðin til sparnaðar á ekki að felast í því að leita eftir sameiningum heldur með því að láta háskóla- og rannsóknastofnanir standa miklu betri skil á því fé sem til þeirra rennur hvort heldur sem er í gegnum samkeppnissjóði, frá hinu opinbera beint eða frá einkaaðilum. Það er engin spurning að það er hægt að ráðstafa því fé betur sem veitt er til rannsókna og kennslu og það er vafalaust hægt að slá eitthvað af. En ef Vísinda- og háskólasamfélagið ræður yfir þeirri þekkingu og rannsóknagetu sem á að vera samfélaginu lífsnauðsyn til framtíðar, þá hefði maður haldið að innan þess væri líka að finna þá sérfræðiþekkingu sem nauðsynleg er til að hámarka nýtingu fjár í rannsóknum og kennslu.

En það er algjör ranghugmynd að mínu mati að massívar sameiningar leysi nokkurn vanda, fjárhagslegan eða faglegan. Þær skapa aðeins ný vandamál, eru til lengri tíma líklegri til að draga úr gæðum frekar en auka þau, auka líkur á því að kollegar hylmi yfir hver með öðrum frekar en að þeir gagnrýni hver annan og svo má áfram telja. En það sem ég held að sé mikilvægast nú er að háskóla- og vísindasamfélagið geti staðið saman gagnvart hinu opinbera og fært haldbær rök fyrir því að háskólastarf og rannsóknir eigi að vera efst á forgangslista stjórnvalda. En grundvallarforsenda slíkra raka er að þau komi frá háskólasamfélaginu í heild sinni ekki frá einni stofnun sem telur sig einfaldlega geta séð um þetta allt saman.

(Erindi flutt á rannsóknaþingi Rannís, 27. maí 2010. Titill erindisins á þinginu var „Rannsóknir, samfélagsrýni og andóf í háskólasamfélaginu“)

Þegar fólk undrast fjölda háskólastofnana á Íslandi og spyr hvernig það megi vera að 300 þúsund manna þjóð hafi 7 eða jafnvel 8 háskóla, er byggt á úreltum skilningi á eðli og hlutverki háskóla í nútímasamfélagi. Það kann að vera að fram á síðustu öld hafi háskólinn verið staðbundin stofnun sem helst væri hægt að líkja við klett eða turn eins og hugmyndin um fílabeinsturn fræðanna ber með sér. Á undanförnum áratugum hefur hinsvegar orðið gerbreyting á rannsóknum og háskólastarfi. Háskólinn er hröðum skrefum að verða ríkari og mikilvægari hluti af samfélaginu en áður var. Háskólinn þjónar menntunarþörfum og menntunarkröfum samfélagsins á miklu fjölbreyttari hátt en fyrir aðeins fáeinum áratugum, tengsl rannsókna og efnahagslífs eru náin, sömuleiðis tengsl rannsókna og menningar og háskólamenn mæta stöðugt vaxandi óskum um að miðla rannsóknum sínum og niðurstöðum þeirra langt út fyrir þröngan hóp sérfræðinga.

Þessvegna hefur lítið upp á sig að býsnast yfir fjölda háskólastofnana eða fjölda rannsóknastofnana. Fjöldi þeirra eða stærð eininganna er algjört aukaatriði. Skilvirkni rannsókna, gæði þeirra, gæði kennslu og hagræðing sem felur í sér betri notkun á tækni og aukna samvinnu, það er aðalatriðið.

Það var einu sinni hundur sem elti kött inn í trjálund, en kötturinn lék á hann. Hann þóttist ætla klifra upp í tré, en á síðustu stundu sveigði hann örsnöggt að öðru og stökk upp í það án þess að hundurinn áttaði sig á. Hundurinn fór að gelta við tréð sem hann hélt að kötturinn hefði farið upp í, á meðan kötturinn laumaðist niður úr hinu trénu og lét sig hverfa án þess að hundurinn yrði nokkurs var. Hundurinn gelti af krafti við vitlaust tré. Prófessorarnir í HÍ sem nú leggja til að stofnun þeirra taki meira og minna yfir alla kennslu og allar rannsóknir í landinu eru í sporum hundsins. Þeir halda að vandinn sé allt annar heldur en hann er. Þeir eru að gelta við vitlaust tré – það er enginn köttur í því.

En hvernig á þá að spara? Við því eru tvö svör. Það fyrra er einfalt, að sjálfsögðu á að vinna að hagræðingu og samvinnu. Skólar eiga að nýta styrkleika hver annars til að framkvæma það sem annars væri erfitt eða ómögulegt, skipuleggja saman námskeið og námslínur og láta starfsmenn sína rugla saman reytum í rannsóknum. Seinna svarið er örlítið flóknara: Háskólamenn ættu að taka sig saman um að reyna að fá stjórnvöld til að setja menntun og rannsóknir efst í forgangsröðina, fá þau til að skilja að við höfum ekki efni á að spara í þessum málaflokki umfram það sem orðið er.

Þetta er aðeins hægt að gera með einum hætti: Með því að skapa eitt háskólasamfélag á Íslandi frekar en að láta margar stofnanir gelta hverja að annarri og slást um þá bita sem stjórnvöldum þóknast að fleygja til þeirra. Hversvegna eigum við að taka því eins og sjálfsögðum hlut að höggva eigi miskunnarlaust í háskólamenntun og rannsóknir þegar öllum er ljóst að þar liggur lykillinn að framtíð landsins?

Hættum að rífast um háskóla, förum að byggja upp háskólasamfélag.

Forystumenn Háskóla Íslands hafa undanfarin ár reynt að gera tvennt á sama tíma: Keppa við aðra háskóla um nemendur og fjármagn eins og skólinn væri fyrirtæki á samkeppnismarkaði og færa rök fyrir því að besta og hagkvæmasta fyrirkomulag rannsókna og háskólamenntunar sé að fela Háskóla Íslands að sjá um þetta að mestu eða öllu leyti.

Deila Snjólfs Ólafssonar og Guðmundar Andra Thorssonar í Fréttablaðinu síðustu daga varpar hinsvegar ljósi á hversvegna það er lífsnauðsynlegt fyrir Ísland að fleiri öflugir háskólar séu í landinu en Háskóli Íslands. Guðmundur Andri bendir á að í Viðskiptadeild Háskóla Íslands hafi aðferðir íslensku fjármálafyrirtækjanna verið kynntar næsta gagnrýnislaust og nemendum gert að taka próf í þeim. Nemendur sem tóku þátt í námskeiðum þar sem heimsóknir fjármálaleiðtoganna voru hluti af námsefni hafa staðfest þetta. En í stað þess að reyna að verja sig eða jafnvel bara viðurkenna að menn hafi skort gagnrýni á þessum árum, kýs Snjólfur að ráðast á Guðmund Andra með ásökunum um að hann segi ósatt.

Það má gefa sér eitt: Háskóli Íslands mun halda sig til hlés í þessari umræðu. Innan veggja hans mun enginn setja fram opinbera gagnrýni á Viðskiptadeild eða Snjólf Ólafsson, hvorki fyrir kennslu hans eða kollega hans né rannsóknir þeirra. Snjólfur rannsakaði íslensku útrásina og þáði styrki fyrirtækja til þess. Í þeim „sýndi“ hann meðal annars að íslenska útrásin væri einstakt fyrirbæri sem líklega afsannaði fyrri kenningar um alþjóðavæðingu í viðskiptum!

Staðreyndin er sú að Háskóli Íslands þyrfti að líta í eigin barm, gagnrýna sjálfan sig og gera breytingar í ljósi atburða síðustu ára. En það mun hann ekki gera. Það er vegna þess að hann er um þessar mundir rekinn eins og stórfyrirtæki sem eigi sameiginlegra hagsmuna að gæta og þar sem allir þurfi að standa saman. Þetta er vandi Háskóla Íslands.

En það er ekki hægt að vera „þjóðarskóli“ og stórfyrirtæki á saman tíma. Í stað þess að stefna að enn meiri stækkun og útþenslu Háskóla Íslands ættu stjórnvöld að rækta fjölbreytnina með því að leggja kapp á að í landinu séu fleiri háskólastofnanir. Dæmið af því hvernig Snjólfur Ólafsson og félagar hans geta haldið sínu striki án þess að nokkur alvarleg gagnrýnisrödd heyrist frá þeirra eigin stofnun ætti að færa okkur sanninn um það.

Þessi grein birtist í Fréttablaðinu þriðjudaginn 18. maí. Hún er viðbrögð við greinum Guðmundar Andra Thorssonar og Snjólfs Ólafssonar í Fréttablaðinu: Excelskáldin 10. maí; Guðmundur Andri Thorsson biðjist afsökunar 14. maí og Athugasemd 15. maí. Snjólfur svaraði mér og Guðmundi Andra með greininni Viðbrögð við tveimur blaðagreinum 20. maí. Þeiri grein svaraði Guðmundur Andri 21. maí: Innleyst afsökun.

Í vorhefti tímaritsins Sögu (2010) birti ég stutta grein um ályktanir og meðferð heimilda. Þar fjalla ég lítillega um skrá yfir ákvarðanir á fundum yfirstjórnar Kominterns sem haldin var fyrir hvert land í heiminum þar sem annaðhvort var flokkur sem átti aðild að Alþjóðasambandi kommúnista eða hópur kommúnista sem hélt reglulegum tengslum við Komintern. Lesendum til glöggvunar birti ég hér minnispunkta mína, sem teknir eru saman upp úr skránni og gefa hugmynd um hvernig tekið var á íslenskum málefnum í yfirstjórn Kominterns á árunum 1924 til 1940.

Auszuge (Útdrættir úr fundargerðum yfirstjórnar Kominterns)

(Erindi á Hugvísindaþingi, 6. mars 2010)

Í janúar árið 2009 skapaðist byltingarástand í Reykjavík. Götuvígi voru reist, varðeldar kveiktir á einu aðaltorgi borgarinnar og fyrir framan þjóðleikhús landsins. Múgur og margmenni skálmaði um göturnar hrópaði vígorð, barði bumbur og málmhluti. Lögreglan þurfti að margefla alla gæslu, verja opinberar byggingar, veita stjórnmálamönnum og embættismönnum skjól og hafa hemil á mótmælendum sem höfðu sig mest í frammi. Þegar þetta ástand hafði varað í nokkra daga hrikti í stjórnkerfi landsins, ríkisstjórnin sagði af sér og á fáeinum dögum fékk fólkið öllum helstu kröfum sínum framgengt.

Var þetta bylting? Það er kannski rétt að byrja á að setja ýmsa fyrirvara við spurninguna sjálfa. Svarið við henni er nefnilega dæmt til að vera já og nei á sama tíma. Auðvitað var „búsáhaldabyltingin“ svokallaða í einum skilningi bylting, en í öðrum skilningi ekki. Maður ætti því kannski að hugsa spurninguna á annan hátt og spyrja til dæmis frekar: Í hvaða skilningi var búsáhaldabyltingin bylting, því í einhverjum skilningi var hún það. Þá má spyrja áfram, til dæmis þeirrar spurningar hvort hún hafi að því leyti sem hún var bylting, heppnast eða misheppnast.

Þar sem tíminn er naumur ætla ég ekki að velta vöngum yfir spurningunni um hverskonar bylting búsáhaldabyltingin hafi verið. Ég ætla að gerast svo djarfur að fullyrða einfaldlega að hún hafi verið bylting í þrennum skilningi:

Hún var aðgerð sem hafði skýr markmið (koma ríkisstjórninni frá völdum og nokkrum lykilembættismönnum úr starfi) og þessum markmiðum var náð.

Þó beinir þátttakendur í mótmælunum væru aldrei fleiri en fáein þúsund, náðu mótmælin langt út fyrir hóp þeirra sem alla jafna taka þátt í mótmælaaðgerðum. Það er líka ljóst að miklu stærri hópur fylgdist með af áhuga og deildi sjónarmiðum með þeim sem tóku þátt í mótmælunum.

Mótmælin beindust ekki aðeins að ríkisstjórn og embættismönnum heldur að kerfinu sem slíku og þeim fylgdi hávær krafa um umbætur í stjórnmálum og stjórnsýslu. Þetta var krafan sem raunverulega sameinaði þátttakendurna.

Ég ætla þannig að beina sjónum að þremur þáttum búsáhaldabyltingarinnar: Aðgerðinni sjálfri, þátttakendunum og loks kröfunni sem gæddi atburðarásina heildarsýn. Ég held því fram að búsáhaldabyltingin hafi heppnast í þeim skilningi að hún var stórmerkileg aðgerð og hafði skýr markmið sem náðust jafnvel þó að hún hafi ekki átt beina eða skýra leiðtoga. Hún heppnaðist líka að því leyti að hún höfðaði sterkt til fólksins í landinu og myndaði þar með raunverulegt byltingarandrúmsloft. Ég held því hinsvegar fram að hún hafi (þegar hingað er komið sögu amk) misheppnast í þeim skilningi að engin raunveruleg stemmning hefur skapast um þær umbótakröfur sem mótuðu heildarhugsun hennar og réttlættu aðgerðina öðru fremur í augum margra.

Hver er ástæðan fyrir þessu? Það er spurningin sem ég hef raunverulegan áhuga á að svara. Sú tilgáta sem ég ætla að reifa hér er að umræðuhefð íslenskra stjórnmála sé meginástæðan fyrir því að krafa hinnar svokölluðu búsáhaldabyltingar um róttækar umbætur hafi einhvernveginn gufað upp. Vandinn sem við er að glíma er ekki aðeins stjórnmála- eða stjórnkerfisvandi, heldur varðar hann orðræðu íslenskra stjórnmála í heild sinni. Það virðist mjög erfitt að koma róttækri sjálfsskoðun og róttæku endurmati fyrir innan íslenskra stjórnmála. Umræðan leitar burt og leitar að óvini eða ógn. Tvennt hefur að mínu áliti fyrst og fremst orðið til þess að leysa kröfuna um róttækar umbætur upp í hálfgerða vitleysu:

Strax eftir að öllum meginmarkmiðum búsáhaldabyltingarinnar hafði verið náð breyttist karakter hinnar opinberu umræðu. Þetta varð sérstaklega áberandi eftir að pólitísk umræða í landinu var farin að snúast að verulegu leyti um Icesave. Í stað þess að orðræða umbóta og endurreisnar réði í umræðunni, urðu Íslendingar fórnarlömb. Menn börmuðu sér yfir því að ranglæti heimsins væri steypt yfir Íslendinga með því að láta þjóðina bera ábyrgð á þessari skuld og grátkór hófst handa við að útskýra fyrir þjóðinni og öllum heiminum að Íslendingar gætu ekki borgað. Ábyrgð á skuldinni við Breta og Hollendinga myndi steypa þjóðinni í ógæfu. Við skulum kalla þessa ástæðu Kveinstafi fórnarlambsins.

Skilningur manna á atburðum hrunsins hélt áfram að vera mjög misjafn. Á meðan ný ríkisstjórn tók þann pól í hæðina að þjóðin þyrfti að axla ábyrgð sína til að endurreisa orðspor sitt í hinum stóra heimi, óx öðrum skilningi á stöðunni stöðugt ásmegin. Hann er sá að Íslendingar þurfi ekki að líta svo á að þeir beri ábyrgð á því hvernig fór. Vissulega hafi ýmsir vafasamir karakterar slæðst inn í viðskipti og fjármál. Þeir heita (hinu nú niðrandi nafni) útrásarvíkingar. Þeim þarf að refsa, en að öðru leyti þurfum við að endurhugsa afstöðu okkar gagnvart umheiminum frekar en að líta í eigin barm. Við skulum kalla þessa ástæðu Þjóðvörnina.

Þjóðvörnin

Kvikmyndin Guð blessi Ísland sem sýnd var réttu ári eftir að þáverandi forsætisráðherra lét þessi orð falla í lok ávarps síns til þjóðarinnar, vakti viðbrögð sem í heild sinni er líklega eðlilegast að kalla fjandsamleg. Algengustu viðbrögðin voru að myndin „segði ekkert nýtt“ eða gerði enga tilraun til að skýra, greina eða setja í samhengi þá atburði sem hún þó fjallaði um, það er að segja hrunið og eftirmála þess. Ennfremur virtist mörgum þykja undarlegt og jafnvel óviðurkvæmilegt að ákveðnir einstaklingar voru áberandi í myndinni sem íslenskum áhorfendum þótti tæpast geta talist dæmigerðir fulltrúar almennings eða þjóðarinnar.

Það má kannski draga gagnrýnina saman og skýra hana um leið með því að íslensku áhorfendum hafi þótt hún „gefa ranga mynd“ af atburðunum og ástæðum þeirra. Kvikmyndagerðarmaðurinn hefði átt að velja fulltrúana af kostgæfni og í þeim tilgangi að sýna „venjulegt“ fólk sem undir venjulegum kringumstæðum væri hvorki nálægt mótmælum né í vandræðum. Það má geta sér til um að þessi viðbrögð ráðist að einhverju leyti af þeim væntingum íslenskra áhorfenda að íslenskur leikstjóri hljóti einhvern veginn að túlka málstað Íslendinga gagnvart umheiminum. Þar sem kvikmyndin er talin alþjóðlegur miðill, er allt sem fram kemur í kvikmynd sett í það samhengi. Flestir gagnrýnendur myndarinnar virðast hafa talið að hún skýrði ekkert fyrir áhorfendum, sýndi ekki einhvern málstað sem auðvelt væri að skilja og verja.

Það er hinsvegar einfaldara að sjá myndina alls ekki í þessu ljósi íslenskrar afurðar. Helgi Felixson, sem gerði myndina, beitir einfaldlega þeirri tækni að fylgja eftir persónum og söguþráðum sem atburðirnir setja í forgrunn hverju sinni. Þannig skilur myndin eftir sérkennilega eyðilega mynd af Íslandi árið 2009: Það er land sem velgengnin hefur yfirgefið. Allt í einu er brugðið nýju og óþægilega köldu ljósi á fólk, umhverfi, daglegt líf og svo framvegis. Þeir sem birtast í myndinni eru einkennilega umkomulausir. Ég held að viðbrögðin við Guð blessi Ísland segi okkur lítið eða ekkert um myndina Guð blessi Ísland, en heilmikið um íslenskt hugarástand og þá kappsfullu þjóðvörn sem  birtist í þeim.

Hugarfar þjóðvarnarinnar kemur þó kannski sterkast fram í bókum Styrmis Gunnarssonar (Umsátur) og Einars Más Guðmundssonar (Hvíta bókin) sem komu út með nokkurra mánaða millibili síðastliðið ár. Það kemur líka fram í margvíslegum samblæstri þeirra sem eru yst til hægri og yst til vinstri: Ögmundur Jónasson lofar skrif Styrmis Gunnarssonar í málgagni íslenskra íhaldsmanna, Þjóðmálum; Birgitta Jónsdóttir, Hreyfingunni og Bjarni Benediktsson formaður Sjálfstæðisflokksins eru samherjar, Morgunblaðið hælir Lilju Mósesdóttur á hvert reipi og svo framvegis og svo framvegis. Ætli Ögmundi Jónassyni, Lilju Mósesdóttur og Birgittu Jónsdóttur hefði þótt það líkleg forspá fyrir ári að helstu aðdáendur þeirra yrði að finna í innsta kjarna Sjálfstæðisflokksins?

Það er alltaf merki um að loft sé lævi blandið þegar eindregnir vinstri menn og eindregnir hægri menn virðast ná saman. Þannig er ástandið nú og hin sterku tengsl hugsunar og röksemda milli bóka Einars Más og Styrmis undirstrika þetta. Báðir eru þjóðvarnarmenn þótt viðhorf þeirra séu ekki nákvæmlega hin sömu. Einar leggur meiri áherslu á heimskapítalismann og hvernig samsæri auðmannanna hafi snúist upp í alþjóðlegt samsæri gegn fullveldi Íslands:

„Hvort sem okkur líkar betur eða verr erum við í stöðu beiningamannsins. Íslenskir auðmenn hafa knésett okkur en koma okkur um leið upp í fangið á öðrum auðmönnum færa okkur á silfurfati upp í hendurnar á þeim sömu og heyja stríð um auðlindir annarra þjóða. Í þessu samhengi verðum við að spyrja um fullveldið. Er það til? Skiptir það máli? Hvernig munu þeir fara með landið okkar? Hvernig munu þeir fara með náttúruna? Börnin okkar og barnabörnin munu kikna undan byrðum alþjóðasmfélagsins sem miðast ekki við neitt annað en að halda heiminum í sínum óréttlátu böndum. Með allri sinni misskiptingu, öllum sínum umhverfisslysum. Vill enginn staldra við og spyrja: er þetta þess virði?“ (EMG bls. 86).

Styrmir spyr hinsvegar hverjir séu vinir okkar og kemst að því að þá megi þekkja á viðbrögðum við niðurlægingu Íslands. Hann segir tíma hinna þjóðlegu gilda runnin upp á Íslandi og telur að málsvara þeirra sé að finna meðal Sjálfstæðismanna og Vinstri grænna (bls. 243). Endurmat okkar á stöðunni eftir hrunið felst ekki síst í að horfast í augu við og haga okkur sem smáþjóð, og það merkir að vini þarf að velja af kostgæfni:

„Bitur reynsla af framkomu Svía og Dana í Icesave málinu innan veggja alþjóðlegra stofnana gerir það að verkum að við munum seint treysta þessum frændþjóðum fyrir að gæta hagsmuna okkar innan ESB … Við eigum að stórauka samskipti okkar við Þýskaland og byggja á því, að þær sterku tilfinningar sem Þjóðverjar bera í brjósti til Íslands og íslenskrar menningararfleifðar tryggi  okkur öflugan talsmann og bakhjarl í samskiptum okkar við Evrópusambandið í framtíðinni …það skiptir miklu máli að eiga góð samskipti við Bandaríkin … Við eigum engar óuppgerðar sakir við Rússa … Rússar reyndust okkur vel þegar Bretar settu löndunarbann á íslenskan fisk árið 1952 .. Kínverjar hafa sýnt okkur ótrúlega mikinn pólitískan áhuga …Við erum smáþjóð og eigum að koma fram sem slík“ (SG bls. 297-299).

Málstaður þjóðvarnarinnar felst þannig í því að setja hrunið og afleiðingar þess í samhengi hnattvæðingar annarsvegar og heimsborgarahyggju hinsvegar. Í stað þess að hugsa um Ísland sem venjulegan þátttakanda í alþjóðlegu samfélagi, að vísu mjög smáan, en þó fyrst og fremst ríki sem hefur áhuga á að hér gildi nokkurn veginn sömu lögmál og í nágrannaríkjunum er sérstaðan undirstrikuð. Samkvæmt Einari eigum við að snúa baki við alþjóðasamfélaginu (hugtakið meira að segja notað hér í niðrandi merkingu), samkvæmt Styrmi eigum við að halda úti takmörkuðum samskiptum við aðrar þjóðir, ekki gera meira en það sem nauðsynlegt er til að tryggja hagsmuni okkar.

Þjóðvarnarorðræðan sem nú er svo áberandi er ekki afsprengi hinnar dæmigerðu fullveldisumræðu sem alltaf loðir við íslenska pólitík. Hún gengur lengra. Hún jaðrar við einangrunarhyggju og það sem er kannski merkilegra hún setur umbætur heima fyrir í samhengi þjóðlegra gilda frekar en alþjóðlegra hugmyndastrauma. Hún á sér vafalaust rætur í þjóðernisorðræðu 19. aldarinnar, en í samtímanum eru mögulegar afleiðingar hennar að mínu mati fyrst og fremst þær að skyggja á eða hindra að hægt sé að takast á við hin raunverulegu vandamál í íslenskri stjórnsýslu og pólitík. Hún er  þar með ein af skýringum þess að krafan um umbætur hefur steinrunnið í óþægilega kaldri dagsbirtu timburmannanna.

Kveinstafir fórnarlambsins

Þegar reynt er að móta stefnu og finna leiðir til að reisa landið við eftir hrunið vaknar sú spurning óhjákvæmilega hvernig rétt sé að skilgreina hrunið sjálft og ástæður þess. Því hefur verið haldið fram að greining og mat á hruninu og þeim atburðum sem fóru á undan því og eftir verði að bíða síðari tíma. Atburðirnir séu og dramatískir, tilfinningarnar of miklar og hlutdrægnin of mikil til þess að hægt sé með góðu móti að fella dóma. Því hefur einnig verið haldið fram að nauðsynlegt sé að „strik sé dregið í sandinn“ eins og það er kallað, það er að þorri fólks hætti að velta sér of mikið upp úr hruninu, láti rannsóknarnefndir og stofnanir ríkisins vinna sitt verk, finna hina seku og refsa þeim.

En ákveðinn skilningur á atburðum verður til hvort sem sá skilningur er á einhvern hátt afleiðing tilrauna til að greina atburðina með röklegum eða kerfisbundnum hætti, eða einfaldlega sá skilningur sem verður viðtekinn smátt og smátt án beinna tilrauna til greiningar. Rannsóknaskýrslan, sem vonandi kemur út einhvern daginn, mun væntanlega móta skilning á hruninu að einhverju marki, en hingað til hefur umræðan mótast með bloggumræðum og í amk níu bókum sem nú þegar eru komnar út um hrunið, aðdraganda þess og eftirmála. Það sem hefur gerst undanfarnar vikur er að ein rödd hefur orðið langmest áberandi og það mætti kannski segja að hún ráði ferðinni nú. Það er röddin sem leggur aðaláherslu á ranglætið sem fólgið sé í því að láta Íslendinga borga Icesave skuldina eins og hverja aðra þjóðarskuld. Það er þessi rödd sem ég vil kenna við kveinstafi fórnarlambsins.

Kveinstafaorðræðan hefur ýtt til hliðar heilbrigðum spurningum og efasemdum um íslensk stjórnmál og stjórnsýslu. Það hefur meira að segja borið á því, sérstaklega í einum fjölmiðli, að haldið sé fram að þeir sem ekki fallast á þá túlkun að Íslendingar beri ekki ábyrgð á Icesave séu þar með að vinna föðurlandi sínu tjón. Kveinstafirnir og þjóðvörnin fara þannig saman að vissu marki: Það er að segja um leið og aðalatriðið er að fallast ekki á túlkun annarra þjóða á hverjar skuldbindingar Íslendinga hafi verið, gerum við Iceasave í rauninni að einskonar þjóðarstolti: Þetta er dálítið öfugsnúið. Um leið og Íslendingar hafna ábyrgð af Icesave að einhverju eða öllu leyti, tengja þeir Icesave líka við Ísland með miklu sterkari hætti en annars hefði verið. Í stað þess að við einfaldlega semjum og bítum það súra epli að standa upp með skuldir sem erfitt getur reynst að greiða, höfum við nú komið því svo fyrir að um langan aldur verður Icesave nátengt ímynd Íslands. Þegar fréttaflutningur um Ísland vikum og mánuðum saman snýst einvörðungu um Icesave skuld Íslendinga og að þeir neiti að borga hana, er hætt við að ennþá erfiðara verði að hreinsa af sér slyðruorð hins fallna banka. Þó að ég sé enginn ímyndarsérfræðingur grunar mig að þetta geti haft hrikalegan aukakostnað í för með sér. Þetta er svona dálítð eins og maðurinn sem var stolið frá og fékk í kjölfarið viðurnefnið þjófur. Ætli einhver geti metið kostnaðinn af þessu ímyndarklúðri?

En þetta er reyndar ekki vandinn sem ég hef áhyggjur af hér, heldur sá að með því að beina allri athyglinni að hinni ósanngjörnu meðferð sem Íslendingar hafi fengið hjá öðrum þjóðum, er komið í veg fyrir eðlilega gagnrýna umræðu heima fyrir. Þetta er klassískur vandi: Sameiginlegur óvinur þjónar alltaf hagsmunum þess sem vill beina athyglinni frá eigin vandamálum og að einhverju öðru.

Niðurstaða

Er þetta ástand sem ég hef verið að lýsa háskalegt? Já, ég held að svo sé. Eins og ég nefndi áðan erum við í ástandi óvæntrar samstöðu, þegar hópar sem venjulega eru svarnir andstæðingar, eru farnir að sjá hagsmunabandalag sitt sem hentuga leið til að hafa áhrif og þegar þeir sjá að ákveðin gildi, til dæmis þjóðleg gildi, eru eitthvað sem þeir geta sameinast um. Þjóðernishyggja er, þegar öllu er á botninn hvolft, möguleg hvort heldur er til hægri eða vinstri. Athyglisverðasta birtingarform þessa bandalags er umræðan um atkvæðagreiðsluna sem fram fer í dag, laugardaginn 6. mars. Það er augljóst, þegar horft er á málið út frá vestrænum lýðræðissjónarmiðum, sem þróast hafa í hinum frjálsa heimi undanfarna áratugi, að atkvæðagreiðslan í dag er óþörf. Ástæðan er mjög einföld, það breytir engu um málefnið hver niðurstaðan verður. Þar sem nú þegar hefur verið lagður fram samningur sem er betri en sá sem ríkisábyrgðin nær til, er sá samningur í raun úr sögunni. Ef svo ólíklega vildi til að meirihluti þjóðarinnar tæki sig saman um að greiða atkvæði með lögunum um Icesave, hlytu stjórnvöld eigi að síður að gera nýjan samning sem nýtt frumvarp þyrfti að leggja fram um. Ef meirihluti þjóðarinnar fellir samninginn, gerist það sama. Það er í þessum skilningi sem atkvæðagreiðslan er marklaus: Niðurstaða hennar hefur engin áhrif á lausn þess máls sem atkvæði eru greidd um.

Þar sem þetta liggur ljóst fyrir hafa stuðningsmenn þjóðaratkvæðgreiðslunnar bent á að jafnvel þó að niðurstaðan breyti engu um hvað næst gerist í málinu, þá muni ákveðin niðurstaða (til dæmis sú að Íslendingar flykkist á kjörstað og greiði atkvæði gegn lagafrumvarpinu) hafa margvísleg önnur heppileg áhrif. Þessi áhrif gætu verið þau að bæta samningsstöðu Íslands, sýna umheiminum að Íslendingar láta ekki valta yfir sig, gefa skít í heimskapítalismann, lýsa því yfir að við borgum ekki, fella ríkisstjórnina eða næstum hvað sem er. Þannig er atkvæðagreiðslan ekki lengur tilraun til að leysa umdeilt mál með því að greiða atkvæði um það, en þannig var það jú réttlætt að stofnað væri til hennar, heldur er hún nokkurskonar þjóðaraðgerð, sameiginleg mótmælaaðgerð þjóðarinnar: Hún á þá að fara á kjörstað með kreppta hnefa og segja nei í þeirri trú að það hafi góð áhrif.

Nú er það ljóst, hvað sem manni finnst um aðgerðina, tilefnið og málefnið, að þetta er alls ekki sama og lýðræðisleg ákvarðanataka. Þannig minnir þjóðaratkvæðagreiðslan í dag á atkvæðagreiðslur þær sem iðulega eru haldnar í einræðisþjóðfélögum, frekar en lýðræðislega atkvæðagreiðslu. Í Nürnbergréttarhöldunum árið 1946 var Hermann Göring meðal annars spurður út í afstöðu nasista til vilja fólksins. Hann benti á að engin stjórnvöld gætu haldið völdum til lengdar án almenns stuðnings. En það þýddi alls ekki að lýðræði væri rétta leiðin til að kalla fram vilja fólksins. Þjóðin hefði treyst foringjanum fyrir örlögum sínum og hans hlutverk væri að skynja þennan vilja og framkalla hann. Stjórnvöld gætu hinsvegar af og til kallað til þjóðaratkvæðagreiðslu til að sýna með ótvíræðum hætti hvernig fólkið stæði bak við foringja sinn. Nasistar héldu margar þjóðaratkvæðagreiðslur á valdatíma sínum (frægust er kannski atkvæðagreiðslan um innlimun Austurríkis í Þýska ríkið) sem höfðu það hlutverk að sýna samstöðu fólksins með því sem þegar hafði verið ákveðið.

Nú ætla ég ekki að halda því fram að Íslandi í dag svipi á nokkurn hátt til Þýskalands á fjórða áratugnum, en ég held að það megi alveg hafa í huga að þjóðaratkvæðagreiðsla er ekki endilega til marks um lýðræði: Það fer alveg eftir því hvernig hún er notuð.  Lýðræðisleg stjórnvöld sem farin eru að nota þjóðaratkvæðagreiðslu sem aðgerð eru, amk frá sjónarmiði þess lýðræðis sem frjálslynd öfl á vesturlöndum hafa viljað kenna sig við, á villigötum.

Markmið mitt í þessum fyrirlestri var að velta upp spurningum um stöðu stjórnmálaumræðu á Íslandi, hálfu öðru ári eftir hrun. Niðurstaðan er sú að krafan um stjórnmála- og stjórnsýsluumbætur sem að mínu mati var meginkrafa hinnar svokölluðu búsáhaldabyltingar hefur horfið í skuggann af allt öðrum kröfum sem ég tel að snúist frekar um að hylja og breiða yfir ástæður þess hvernig fór í íslensku samfélagi heldur en að afhjúpa þær og takast á við þær.

Hugsanlega verður breyting á umræðunni þegar Rannsóknarskýrslan kemur út, en ég myndi þó ekki gefa mér að slíkt gerist. Um leið og skýrslan kemur munu „sökudólgarnir“ taka að verja sig og eins og umræðan hefur þróast getur vel farið svo að á vettvangi stjórnmálanna muni sumir hinna föllnu víkinga finna óvænta bandamenn. Það er að minnsta kosti alveg hægt að gefa sér að enginn mun koma bljúgur og auðmjúkur og biðjast afsökunar. Þvert á móti, menn munu telja sig ofsótta, misskilda, hrakta og smáða. Þeir sem mesta ábyrgð bera á einstökum ákvörðunum eða stefnumarkandi niðurstöðum munu halda því fram að ásakanir í þeirra garð séu tilhæfulausar og ósanngjarnar.

Kannski viðhorf einhverra verði svipuð og fyrrum Enron forstjórans Jeffrey Skillings sem dæmdur var í 24 ára fangelsi árið 2006 fyrir sinn þátt í afbrotum fyrirtækisins. Daginn áður en réttarhöld yfir honum hófust birti Houston Chronicle viðtal við hann þar sem fram kom að síðustu tvær vikurnar fyrir réttarhöldin hefði Skilling haldið til í óbyggðum Utah fylkis, í eyðimörkinni. Þar hefði hann gengið yfir 40 kílómetra á degi hverjum og nærst á ormum og lirfum (18. júní 2006).

Það er hægt að byggja upp öfluga sjálfsmynd með því að telja sig eiga fleira sameiginlegt með sjálfum frelsaranum heldur en venjulegum mönnum. Það gæti vel hugsast að sumir útrásarvíkinganna séu að þróa með sér jafn öfluga sjálfsmynd og Jeffrey Skilling.

Á laugardaginn verður mér, einsog öðrum landsmönnum, boðið upp á að taka þátt í þjóðaratkvæðagreiðslu um Icesave lögin. Þar get ég greitt lögunum sem Alþingi samþykkti fyrir áramót atkvæði mitt, eða greitt atkvæði gegn þeim. Nú vill svo til að lögin sem sett voru fyrir áramót eru staðfesting á ríkisábyrgð vegna ákveðins samnings en í millitíðinni er komið í ljós að viðsemjandinn er tilbúinn til að bjóða hagstæðari samning. Það er því ljóst að annar valkosturinn í atkvæðagreiðslunni er enginn valkostur: Mér er því gefinn kostur á að greiða atkvæði mitt með samningi sem enginn heilvita maður getur stutt, ekki frekar en neinn heilvita maður tekur verra fram yfir betra.

Á ég þá ekki bara að taka hinn kostinn, það er hafna samningnum? Þá vandast málið. Við skulum segja að ég hafi, þegar lögin voru samþykkt verið þeirrar skoðunar að sá samningur sem þá lá fyrir væri skársti kosturinn í stöðunni og því væri eðlilegt að ábyrgjast hann. Nú hefur komið í ljós að þetta var ekki rétt, viðsemjandinn reyndist tilbúinn til að bjóða hagstæðari samning. En það þýðir ekki að mér beri að fara á kjörstað og lýsa yfir andstöðu minni við upprunalegan samning með því að fella hann. Þar sem betri samningur liggur fyrir, er upphafleg löggjöf í raun fallin úr gildi: Það er ekki annað eftir en að uppfylla formleg skilyrði þess að hún falli úr gildi. Atkvæðis míns er því augljóslega ekki þörf til að fella samninginn úr gildi.

Með því að greiða atkvæði gegn samningnum væri ég því að gefa annað í skyn, það er að segja að ég sé á móti því að Íslendingar greiði skuldir sínar og telji að þeir eigi að hlaupast undan því með lagatæknilegum rökum eða með þjóðernis- eða byltingarrökum að borga Icesave skuldina. Þannig hefur atkvæðagreiðslan snúist upp í andhverfu sína. Eini hugsanlegi tilgangurinn með því að taka þátt í henni væri að láta í ljós andstöðu við ábyrgð Íslendinga á Icesave, þó að í orði kveðnu sé hún um allt annað.

Það er eitt grundvallaratriði lýðræðislegra stjórnmála að móta kosti á sanngjarnan og eðlilegan hátt þannig að þegar mál eru leyst með atkvæðagreiðslu sé um skýra og raunverulega valkosti að ræða. Atkvæðagreiðsla þar sem venjulegu skynsömu fólki er boðið upp á að velja á milli kosta sem eru í raun engir kostir er útúrsnúningur á lýðræðinu. Þá er atkvæðagreiðslan ekki lengur aðferð til að velja á milli umdeildra kosta, heldur einskonar sýning, sýndaratkvæðagreiðsla notuð til að sýna umheiminum eitthvað frekar en til að velja.

Ég verð að segja eins og er að mér finnst lítið spennandi að taka þátt í sýndaratkvæðagreiðslu. Sýndaratkvæðagreiðsla er móðgun við heilbrigða skynsemi og réttsýni fólks, rétt eins og sýndarréttarhöld og spuni fjölmiðla og stjórnmálamanna.