Jón Ólafs

Ólafur Þ Harðarson prófessor í stjórnmálafræði og sviðsstjóri Félagsvísindasviðs HÍ hélt mikla ræðu á fundi sem Vísinda- og tækniráð stóð fyrir í vikunni og útlistaði þar viðhorf sín til íslensks háskólasamfélags. Ólafur sagði það „móðgun við skattgreiðendur“ að halda uppi fleiri rannsóknaháskólum en einum á Íslandi.

Ólafur telur farsælast að stofnunin sem hann starfar við, Háskóli Íslands, eigi, ein háskóla, kost á fjármagni til að halda úti rannsóknastarfsemi. Aðrir háskólar geti þá sinnt ýmsum öðrum verkum, svo sem kennslu og þjálfun nemenda á grunnstigi, sérhæfðri ráðgjöf og þjónustu og svo framvegis.

En það er skrítin hugmynd að rekstur Háskóla Íslands geti verið fyrirmynd um hagkvæman rekstur í þágu skattgreiðenda. Í landinu eru nefnilega lög sem í raun gera Háskóla Íslands ókleift að hagræða þannig í kennslu og rannsóknum að með nokkru móti megi halda því fram að þessi starfsemi þjóni hagsmunum skattgreiðenda. Vissulega starfar margt gott fólk við Háskóla Íslands, en staðreyndin er samt sú að skólinn hefur litla möguleika á að láta árangur stýra starfsferli fólks. Sá sem einu sinni er orðinn starfsmaður Háskóla Íslands heldur því starfi á meðan hann eða hún brýtur ekki lög og sinnir lágmarksskyldum. Vart getur hagkvæmur rekstur nokkursstaðar byggst á svo ríkum réttindum starfsmanna.

Háskóli Íslands fær greitt fyrir þann fjölda nemenda sem stundar þar nám og flaggar umsóknatölum sínum ákaft til að sýna fram á að aðsóknin fari langt fram úr því sem samningar við ríkið gera ráð fyrir. Staðreyndin er hinsvegar sú að stór hluti þeirra sem skrá sig í Háskóla Íslands ljúka aldrei námi en hætta því eftir eina tvær eða þrjár annir. Þó að þetta vandamál hafi verið þekkt lengi virðist skólinn ráðþrota að bregðast við því.

Á síðustu árum hefur orðið mikill niðurskurður í fjárveitingum til háskólanna. Allir skólar hafa þurft að taka á honum með hagræðingu. Þegar Háskóli Íslands er borinn saman við sjálfstæðu skólana í landinu, HR, Bifröst og Listaháskólann, blasir við að hann er verst í stakk búinn til að takast á við niðurskurð. Hann getur hvorki lagfært augljósar brotalamir í rekstri né tekið á starfsmannavanda. En einu viðbrögð stjórnenda hans er að kvarta yfir því að fé fari til annarra skóla en Háskóla Íslands.

Opinberar stofnanir, og aðrar stofnanir sem njóta opinberra framlaga til starfsemi sinnar, þurfa að geta sýnt fram á að þær verji því fé sem þær fá vel. Háskóli Íslands, sem getur ekki dregið úr brottfalli eða losað sig við starfsmenn sem standa sig ekki, getur ekki haldið því fram að fé skattgreiðenda sé vel varið.

Þetta ættu Ólafur Þ Harðarson og aðrir leiðtogar Háskóla Íslands að hafa í huga áður en þeir bölsótast út í þá fjölbreytni sem ríkir í íslensku háskólasamfélagi, þar sem víða hefur farið fram sársaukafull hagræðing og niðurskurður. Þeir ættu að líta sér nær og huga að hagræðingu í eigin stofnun. Annað er móðgun við skattgreiðendur.

Þegar ég var lítill drengur var vinsælasti þáttur Ríkisútvarpsins mjög einfaldur. Illugi Jökulsson las upp úr gleymdum bókum sem hann hafði þefað uppi hér og þar. Mér fannst þetta alltaf dálítið sniðug aðferð til að gera útvarpsþætti. Nú er ég að hugsa um að beita sömu aðferð, hér í síðasta pistli mínum í þessu virðulega vefriti, sem brátt heyrir sögunni til.*

Bókin sem ég hef valið er þó ekki gömul eða gleymd. Hún kom út í gær og flestir sem ég hef hitt síðan þá eru eitthvað byrjaðir að lesa hana. Hún hefur einungis komið út á vefnum enn sem komið er. Mér fyndist nú óvitlaust af höfundunum að láta gefa hana út með virðulegri hætti. Ég sé fyrir mér leðurband og gyllingu.

Bókin heitir Dómur Landsdóms. Aðalpersóna hennar er karlmaður, 61 árs að aldri, sem í bókinni er jafnan nefndur Ákærði, en hefur á ákveðnu tímabili leitt ríkisstjórn. Bókin fjallar fyrst og fremst um ýmis bréf og skýrslur sem ákærði hefur fengið í hendur frá stórum hópi aukapersóna. Þá er sagt frá fundum hans og samtölum við marga einstaklinga. Framvindan hefur dauflegt yfirbragð, en smátt og smátt verður lesandanum ljóst að mikið drama býr að baki sem að lokum hefur hrikalegar afleiðingar fyrir samfélagið allt og leiðir til áfellisdóms yfir Ákærða – sakfellingar, sem svo er nefnd í bókinni.

Nú gríp ég niður í bókinni þar sem lýst er ábyrgð Ákærða gagnvart þeirri atburðarás sem frásögn af fundum og bréfum hefur dregið fram. Fyrst lesum við það sem fram kemur um möguleika Ákærða á að breyta eða hafa áhrif á þess atburðarás til að draga úr verstu afleiðingum hennar:

Samkvæmt því, sem rakið hefur verið, er fullsannað að störf samráðshóps um fjármálastöðugleika og viðbúnað hafi ekki komið til umræðu á fundum ríkisstjórnarinnar á því tímabili, sem ákæra í málinu tekur til. Því síður voru þar kynntar hugmyndir og umræður innan hópsins um þörf á pólitískri stefnumótun, svo sem um hugsanlegan fjárhagsstuðning ríkisins við viðskiptabankana ef til greiðslufalls þeirra kæmi og umfang innstæðutrygginga. Þótt vafi leiki á því hvort innstæðutryggingar hafi komið til umræðu í ríkisstjórn á umræddu tímabili virðist fyrst hafa verið fjallað um yfirlýsingu um þetta efni á fundi hennar 5. október 2008. Þá fer ekki milli mála að Icesave reikningar Landsbanka Íslands hf. og vandamál tengd þeim, þar á meðal hætta, sem stafað gæti af reikningunum vegna skuldbindinga

Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta, komu ekki sérstaklega til umfjöllunar í ríkisstjórn. Einnig er óhætt að slá því föstu að það, sem fram kom á fundum ákærða og fleiri með bankastjórn Seðlabanka Íslands 7. febrúar og 1. apríl 2008, var ekki rætt í ríkisstjórn. Þar var heldur ekki fjallað um yfirlýsinguna, sem ákærði og tveir aðrir ráðherrar undirrituðu 16. maí 2008 í tengslum við gerð gjaldmiðlaskiptasamninga Seðlabanka Íslands við þrjá norræna seðlabanka, þótt í henni hafi verið lýst yfir skuldbindingum í nafni ríkisstjórnarinnar. Loks verður að líta svo á, miðað við það sem fram er komið í málinu, að efni bréfs viðskiptaráðuneytisins til breska fjármálaráðuneytisins 20. ágúst 2008 hafi aldrei verið kynnt eða rætt á fundum ríkisstjórnarinnar, en þar var þó lýst afstöðu hennar til aðstoðar ríkisins við Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta, svo og til stuðnings við Seðlabanka Íslands í hlutverki hans sem lánveitandi til þrautavara gagnvart íslensku bönkunum.

Í framhaldi af þessu er sjónum beint að lögum ríkisins og þeim skyldum sem leiðtogi ríkisstjórnar hefur til að tryggja velferð samfélagsins:

Samkvæmt c. lið 8. gr. laga nr. 4/1963 varðar það ráðherra sem áður segir ábyrgð eftir lögunum ef hann lætur farast fyrir að framkvæma nokkuð það, sem fyrirskipað er í stjórnarskránni. Þótt líta megi svo á að ákærða hafi ekki verið ljóst fyrr en í byrjun október 2008 hve geigvænleg sú hætta væri, sem steðjaði að íslenska bankakerfinu og þar með heill ríkisins, voru upplýsingarnar, sem honum voru tiltækar um yfirvofandi háska, engu að síður svo alvarlegar þegar í febrúar það ár að á ákærða hvíldi skylda til að taka hann til umfjöllunar á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Þá blasti við að kæmust viðskiptabankarnir í greiðsluvanda myndi lánstraust ríkisins bíða alvarlegan hnekki á lánamörkuðum erlendis. Vegna stærðar bankakerfisins, sem nam nálega nífaldri landsframleiðslu Íslands, lá jafnframt ljóst fyrir að ríkið hafði takmarkað svigrúm til að koma bönkunum til aðstoðar, meðal annars fyrir þá sök að skuldbindingar þeirra voru að stærstum hluta í erlendum gjaldmiðlum. Við þetta bættist óvissa um kröfur innstæðueigenda á hendur bönkunum, en á þessum tíma nutu þær ekki forgangs umfram kröfur annarra lánardrottna við gjaldþrotaskipti eða slit þeirra. Í ársbyrjun 2008 námu heildarinnstæður hjá íslenskum fjármálafyrirtækjum, sem nutu tryggingar hjá Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta, meira en 2.300.000.000.000 krónum. Þótt til álita hefði komið var ógerningur fyrir ríkið að takast á hendur ábyrgð á innstæðunum að fullu ef til greiðsluþrots bankanna kæmi.

Loks er bent á að aðstæðurnar sem skapast höfðu þegar hingað var komið sögu væru svo óvenjulegar að þær kölluðu augljóslega á endurskoðun stefnu og aðgerða:

Hér var við fordæmalausan og risavaxinn vanda að etja og vegna þess hve ríkir almannahagsmunir voru í húfi var án nokkurs vafa um að ræða mikilvæg stjórnarmálefni í merkingu 17. gr. stjórnarskrárinnar. Þar að auki gerði hættuástandið, sem magnaðist eftir því sem á leið, það að verkum að óhjákvæmilegt var að taka til endurmats þann þátt í efnahagsstefnu ríkisstjórnarinnar, sem laut að afstöðu hennar til viðskiptabankanna. Samkvæmt 2. mgr. 3. gr. laga nr. 36/2001 heyrir það málefni undir ríkisstjórnina í heild, en ekki einstaka ráðherra. Af þeim sökum var skylt að taka það til umræðu á ríkisstjórnarfundum svo að öllum ráðherrum gæfist þar kostur á að tjá sig og ráða því til lykta.

Nokkru síðar er skýrt hvernig Ákærði hefði getað haft áhrif á atburðarásina og að honum hefði raunar verið skylt að freista þess að hafa áhrif á hana með þeim hætti:

Sú háttsemi ákærða að láta farast fyrir að hlíta fyrirmælum 17. gr. stjórnarskrárinnar um að halda ráðherrafundi um þau mikilvægu stjórnarmálefni, sem lýst hefur verið hér að framan, varð ekki eingöngu til þess að brotin væri formregla, heldur stuðlaði hún að því að ekki var á vettvangi ríkisstjórnarinnar mörkuð pólitísk stefna til að takast á við þann mikla vanda, sem ákærða hlaut að vera ljós í febrúar 2008. Ef slík stefna hefði verið mörkuð og henni síðan fylgt eftir á skipulegan hátt, þar á meðal af Seðlabanka Íslands og Fjármálaeftirlitinu, má leiða að því rök að draga hefði mátt úr því tjóni, sem hlaust af falli bankanna í byrjun október 2008. Enn fremur er líklegt að stjórnvöld hefðu þá verið betur undir það búin að taka afstöðu til beiðni Glitnis banka hf. um fjárhagsaðstoð í lok september 2008 þannig að greiða hefði mátt úr vanda þess banka á yfirvegaðri hátt en gert var.

Og hér kemur svo niðurstaðan, sem má segja að sé niðurstaða sögunnar, ef sögur hafa þá niðurstöðu:

Það er því niðurstaða dómsins að vegna athafnaleysis ákærða, sem lýst er hér að framan, beri að sakfella hann fyrir brot gegn c. lið 8. gr. laga nr. 4/1963, sbr. 11. gr. sömu laga, vegna þeirrar háttsemi, sem honum er gefin að sök í lið 2 í ákæru.

Þessu er fylgt eftir með tilfinningaþrunginni yfirlýsingu sögumanns:

Ákærði er í máli þessu sakfelldur fyrir að hafa af stórfelldu gáleysi látið farast fyrir að halda ráðherrafundi um mikilvæg stjórnarmálefni eins og fyrirskipað er í 17. gr. stjórnarskrárinnar, þrátt fyrir að honum hlaut að vera ljós sá háski, sem vofði yfir bankakerfinu og þar með heill ríkisins, eins og nánar greinir hér að framan, með þeim afleiðingum að ekki var um þau málefni fjallað á vettvangi ríkisstjórnarinnar. Við ákvörðun viðurlaga verður að líta til þess að þetta brot telst hafa verið framið af stórfelldu gáleysi. Þótt ákærði hafi með þessu ekki eingöngu brotið gegn formreglu, svo sem rakið var hér áður, verður ekki horft fram hjá því að ekki hefði komið til sakfellingar í málinu hefði ákærði gætt að því einu að taka þessi málefni upp innan ríkisstjórnarinnar, eins og honum bar samkvæmt 17. gr. stjórnarskrárinnar. Í málinu er ákærði sýknaður af alvarlegustu brotunum, sem hann var borinn sökum um. Hann er 61 árs að aldri og hefur ekki áður hlotið refsidóm. Að öllu virtu verður honum ekki gerð refsing í málinu.

Ég verð að viðurkenna að ég klökknaði lítillega þegar ég las þetta niðurlag. Maðurinn er 61 árs og hefur ekki orðið uppvís að öðrum brotum. Þess vegna engin refsing. Fallegt.

Sjálfum fannst honum það sprenghlægilegt.

*Þessi pistill birtist upphaflega á vefritinu Subbukallar og sorprit sem var til frá því í lok febrúarmánaðar 2012 og fram yfir mánaðamótin apríl-maí.

Í nýjum hugmyndum Vísinda- og tækniráðs um framtíðarskipulag háskóla- og rannsóknastofnana er staðnæmst við tvær tillögur um íslensku háskólana sjö. Ráðið leggur til að kerfið verði einfaldað með þeim hætti að annaðhvort verði háskólunum fækkað í fjóra eða rekstrarfyrirkomulag þeirra verði samræmt með því að þeir verði allir sjálfseignarstofnanir. Báðar tillögurnar hafa margt til síns ágætis sem slíkar. Hinsvegar má segja að þær dylji hin raunverulegu átök sem nú fara fram um íslensku háskólana. Grundvallarspurningin er nefnilega ekki sú hversu margar eða fáar háskólastofnanir eigi að reka í landinu, heldur með hvaða hætti hér verði skapað eitt háskólasamfélag.

Einn háskóli?

Við getum hugsað okkur tvær leiðir. Í fyrsta lagi má hugsa sér að hér starfi í rauninni einn háskóli með starfsstöðvar víða um land. Þessi háskóli gæti heitað Háskóli Íslands en hann gæti líka alveg heitað eitthvað annað. Nafnið skiptir engu máli. Dæmi um háskóla af þessu tagi, stórar stofnanir sem halda mörgum kampusum, rannsóknastofnunum og rannsóknasetrum gangandi eru til víða um heim og sumir slíkir háskólar eru meðal öflugustu háskóla heims, til dæmis Kaliforníuháskóli. Það má segja að Háskóli Íslands hafi stigið skref í þessa átt með stofnun rannsókna- og fræðasetra um allt land sem smátt og smátt eru að skila sér í neti stofnana og miðstöðva sem auka tengsl skólans við landsbyggðina verulega og dreifa háskólastarfi til hagsbóta fyrir einstök byggðarlög. Skóli af þessu tagi yrði óhjákvæmilega miðstýrt fyrirbæri með svipuðum hætti og Háskóli Íslands er í dag. Ákvarðanir um kennslu og rannsóknir væru teknar á einum stað og fámennur hópur stjórnenda hefði mikil völd til að stýra allri háskólastarfsemi í landinu. Þetta er í sumra augum besta tryggingin fyrir öflugu gæðastarfi þar sem það þýddi að ákvarðanir væru teknar með tilliti til stofnunarinnar allrar frekar en að einstakar háskólastofnanir væru að keppa hver við aðra eða bítast um fjármagn.

Sjálfstæðar stofnanir

Í öðru lagi má hugsa sér að hér starfi margar háskólastofnanir án sameiginlegrar miðstýringar en með skipulögðu samstarfi í gæðamálum rannsókna og kennslu, skilvirku kerfi verkaskiptingar og nemendaskipta og í samræmi við skýrar reglur hins opinbera um grunnforsendur allrar fjármögnunar rannsókna og kennslu. Slíkt kerfi eða samfélag háskóla hlyti að vera markmiðið væri sú ákvörðun tekin að samræma rekstrarform allra háskóla með því að þeir yrðu sjálfseignarstofnanir reknar á sömu grunnforsendunum og samkvæmt sömu reglum um skólagjöld, samstarf við atvinnulífið og aðgang að opinberum sjóðum.

Miðstýring kæfir

Í mínum augum væri miðstýrða kerfið ólíklegt til árangurs. Fyrir því eru nokkrar ástæður.

Sú fyrsta varðar gæði: Það eru engin ný tíðindi að sem mest frelsi í rannsóknum og kennslu leiði til framfara. Það er mikilvægt að gott eftirlit sé með allri fjármögnun, en einokun á sviði háskólastarfsemi ber dauðann í sér og er í eðli sínu andstæð nýsköpun. Til þess að íslenskt háskólaumhverfi sé gróskumikið og lifandi þarf að tryggja valddreifingu í akademískum efnum. Það er best gert með því að leyfa sem mest sjálfstæði stofnana, um leið og strangar kröfur eru gerðar til þeirra um nýtingu fjármuna. Í stærra samfélagi þar sem margir sjálfstæðir háskólar gætu þrifist utan slíks kerfis mætti sjá kosti þess, eins og gildir um Kaliforníuháskóla. En okkar samfélag er einfaldlega og lítið til þess. Miðstýrð háskóalstofnun af þessu tagi myndi útiloka aðrar leiðir.

Önnur ástæða varðar hagkvæmni. Því miður er ekki hægt að segja að rekstur þeirra stofnana sem annast kennslu og rannsóknir á háskólastigi sé ýkja hagkvæmur. Það þarf ekki annað en að benda á að Háskóli Íslands virðist ekki komast uppúr þeirri sjálfheldu að missa frá sér þriðjung nemenda sinna á ári hverju. Brottfall í skólanum er langt umfram það sem eðlilegt getur talist og það felur ekkert annað í sér en sóun á fjármunum. Vel skipulagðar sjálfseignarstofnanir eru miklu betur reknar heldur en ríkisstofnanir eins og dæmin sanna, búi þær við eðlilegar kröfur og eftirlit. Sjálfseignarstofnanir eiga þar að auki miklu auðveldar með að afla sér fjármagns úr atvinnulífinu. Það er að mörgu leyti þversögn fólgin í því að ríkisstofnun sæki fjármagn til atvinnulífsins, tengsl þess við sjálfseignarstofnanir eru eðlilegri, sé rétt staðið að slíkri fjármögnun og henni miðlað án þess að um leið sé seilst til of mikilla áhrifa innan stofnananna.

Þriðja ástæðan er byggðasjónarmið. Þótt Háskóli Íslands hafi unnið gott starf með uppbyggingu rannsókna- og fræðasetra er tilvist þeirra þó langt frá því að vera einstökum byggðarlögum sú lyftistöng sem sjálfstæðir háskólar geta verið. Það er engin spurning, svo dæmi sé tekið, að Háskólinn á Akureyri er mesta lyftistöng Akureyrarbæjar undanfarin 25 ár. Útibú HÍ á Akureyri hefði aldrei haft viðlíka áhrif. Svipaða sögu má segja um Borgarfjörðinn sem býr við þau forréttindi að hýsa tvær öflugar háskólastofnanir.

Sjálfseignarstofnanir í öguðu umhverfi

Það mætti nefna fleira, en niðurstaða mín er mjög einföld: Við eigum að fara sjálfseignarstofnanaleiðina um leið og settar verða skýrar reglur um starfsemi slíkra háskóla sem tryggja að þeir starfi í þágu samfélagins og stuðli að grósku í rannsóknastarfi. Þessar sjálfseignarstofnanir ættu að hafa með sér mikið samstarf, til dæmis ættu þær að fella allt doktorsnám undir einn hatt með sameiginlegri miðstöð doktorsnáms, þær ættu að fara eftir sömu viðmiðum um mat á rannsóknum, kennslu og öðrum störfum akademískra starfsmanna, þær ættu að reka sameiginlega alþjóðaskrifstofu og sameina móttöku skiptinema. Þær ættu að skapa skilyrði fyrir sameiginlegar brautir og námsgráður eftir því sem við á og svo framvegis.

Miðstýring er ekki góð hugmynd. Skeytingarleysi um nýtingu fjármagns er það ekki heldur. En stjórnvöld geta og eiga að skapa skilyrði fyrir því að akademískt starf geti blómstrað með því að taka róttækar ákvarðanir. Tillögur Vísinda- og tækniráðs eru flestar vel hugsaðar og hjálpa til við að gera þetta. En það þarf bæði áræði og skýra framtíðarsýn til þess. Spurningin er bara hvort slíkt sé að finna hjá stjórnvöldum.

Sumir læra aldrei neitt. Ég veit þetta hljómar eins og tugga, en það breytir ekki því að svona er þetta. Sumum tekst einfaldlega að sigla þannig gegnum lífið að þeir sig staðfastlega við að allt sem þeir hafa trúað á og unnið að sé rétt. Það séu hinir sem hafi rangt fyrir sér. Ástæðan fyrir því sé heimska þeirra eða mannvonska.

Allir hafa gott af því að hafa rangt fyrir sér. Einkum og sér í lagi ef þeir gera sér grein fyrir því að þeir höfðu rangt fyrir sér og þurfa að upplifa auðmýkjandi stöðu viðurkenningarinnar frammi fyrir öðru fólki – þurfa að viðurkenna að þeir hafi haft rangt fyrir sér.

Það flækir að vísu málið lítillega að stundum virðist þurfa mikið til að fólk sé fært um að sjá þetta. Og stundum er barátta þess sem neitar að horfast í augu við mistök sín grátleg, þegar hann (eða hún) berst um á hæl og hnakka og finnur stöðugt fáránlegri leiðir til skýra hversvegna það voru aðrir, ekki hann (eða hún), sem höfðu rangt fyrir sér – eða jafnvel rangt við, varpar eigin sök á annað fólk.

Brotin egg er saga um mann sem einn daginn verður að horfast í augu við að hafa haft rangt fyrir sér í stóru og smáu. Þetta er dálítið fyndin bók. Hún er líka öðrum þræði melódrama. Bakgrunnur sögunnar er hrun kommúnismans í Austur-Evrópu og söguhetjan maður sem um langt skeið hefur samið og gefið út árlega ferðahandbók um löndin austan járntjalds. Hann hefur skrifað um þau af sanngirni (eða það finnst honum sjálfum) og jafnvel vissri hrifningu, enda kommúnisti eða, öllu heldur, eins og hann orðar það sjálfur, vinstrimaður. Sumar setningar hans úr ferðahandbókinni koma nú beint í andlitið á honum aftur, eins og þessi hér: „Þýska alþýðulúðveldið hefur upplifað stöðugt efnahagsundur síðan 1945 og er nú almennt þekkt sem eitt þróaðasta ríki heims.“

Felix Zhukovski (hann heitir það) er sem sagt í þeirri aðstöðu að þurfa að éta ýmislegt ofan í sig. Og þá fer fleira að gerast. Hann þarf ekki aðeins að endurskoða pólitískar skoðanir sínar og hugmyndir um hverskonar þjóðskipulag kunni að vera til góðs fyrir þá sem búa við það. Hann þarf líka að endurskoða afstöðu sína til fjölskyldu, móður, bróður og til eigin tilfinninga um áratuga skeið. Hann þarf hreinlega að hugsa sjálfan sig upp á nýtt.

Austast í Reykjavík situr maður og skrifar daglega mikla reiðipistla í blað sitt, sem hann ritstýrir. Mesti óvinur hans er ríkisstjórn Íslands. Um helgina hellti hann úr skálum reiði sinnar og endaði helgargrein sína á þessum orðum: „En þegar horft er til þessara atriða allra og þeim til viðbótar til svika við fjölskyldur í vanda, falls skjaldborgarinnar með dynk og svikanna um hina norrænu velferð, þá þarf engan að undra þótt álit þjóðarinnar á núverandi ríkisstjórn standi í þeim botni sem mælingarnar sýna.“

Þegar ég las þessi orð hans hugsaði ég með mér að kannski ætti hann að lesa söguna um Felix Zhukovski. Kannski það myndi hjálpa honum að horfast í augu við að hann stýrði sjálfur ríkisstjórn Íslands í mörg ár og mótaði stefnu sem endaði með ósköpum. Þessvegna er hann einmitt ritstjóri dagblaðs sem haldið er gangandi af útgerðarmönnum, en ekki í hinni virðulegu Seðlabankastjórastöðu sem hann setti sjálfan sig í þegar hann lauk löngum forsætisráðherraferli.

Ég hugsaði með mér að þessum núverandi ritstjóra, áður Seðlabankastjóra og forsætisráðherra sem líður svo illa að hann eys soranum sem kraumar innra með honum á síður blaðs síns á hverjum degi, gæti gagnast fara með Felix Zhukovski í gegnum endurskoðunina og breytingarnar sem komu til af því einu að hann neyddist til að viðurkenna að hann hefði haft rangt fyrir sér. Kannski myndi honum að loknu slíku ferðalagi líða betur. Það gæti haft góð áhrif á skrif hans í blað sem einu sinni gat státað af því að vera blað allra landsmanna.

En nei annars. Eftir á að hyggja er það tilgangslaust. Líklegast mun hann einungis segja við sjálfan sig: „Guð ég þakka þér að ég er ekki eins og aðrir menn. Þakka þér fyrir að ég skuli aldrei hafa verið kommúnisti eins og Felix Zhukovski.“ Og sorinn kraumar áfram.

Birt á vefnum Subbukallar og sóðarit 2. apríl 2012

Giorgio Agamben hefur í gegnum tíðina skrifað skrítna hluti um fangabúðir Þjóðverja í seinni heimstyrjöldinni og merkingu þeirra fyrir okkar samtíma. Hann bendir stöðugt á og varar við valdsækni yfirvalda og ráðandi afla - veruleiki fangabúðanna er aldrei jafn langt undan og hin „heilbrigða“ skynsemi telur sér trú um. Bókin sem ég er að lesa á milli þess sem ég geri allt sem ég þarf að vera að gera og laumast í twitterlopann sem teygður er af iphone fréttamönnunum úr Landsdómi, heitir „Það sem eftir er af Auschwitz“. Auschwitz er í augum Agambens rétt eins og Primos Levi ekki nafn á stað og starfsemi sem hrottar komu á fót og héldu gangandi þangað til þeir voru stöðvaðir af boðberum friðar og frelsis, heldur einn hluti samtímaveruleika sem hættir ekki eftir að hann er orðinn til. Veruleikinn er hluti af Auschwitz og Auschwitz af honum.

Agamben talar um sekt og skömm í ljósi þeirrar lífsreynslu sem fangabúðirnar sköpuðu milljónum manna. Skömm er ekki sama og sekt. Hún er ekki tilkomin vegna atvika eða aðstæðna þar sem hegðun manns var önnur en hún átti að vera, eða önnur en sú sem hefði skilað árangri. Grunnur hennar er dýpri og myrkari. Í formála bókarinnar segir hann: „einn af lærdómum Auschwitz er hve óendanlega miklu erfiðara það er að skilja anda venjulegrar manneskju heldur en það er að skilja anda Spinoza eða Dantes“. Hvers vegna eru menn eins og þeir eru? Hvers vegna tala menn eins og þeir gera og hvað fær þá til að lýsa sjálfum sér og athöfnum sínum eins og þeir gera?

Þið fyrirgefið, en mér hefur aldrei gengið vel að lesa bækur öðruvísi en að tengja þær við það sem er að gerast í kringum mig og hringsólið fram og til baka af tölvunni í „Það sem eftir er af Auschwitz“ og þaðan í Landsdóm og svo til baka losar mann ekki við þessa tilfinningu að Agamben sé að segja eitthvað djúpt um skömm þá mannlegu dýpt sem í henni felst og reisnina sem í henni getur birst.

Andstæða skammarinnar - andstæða þess að geta skammast sín - er lágkúra. Lágkúra og skömm. Þetta eru andstæðurnar. Í samhengi fangabúðanna var það Hannah Arendt sem dró lágkúruna fram þegar hún lýsti Adolf Eichmann og svörum hans við spurningum í réttarsal í Jerúsalem árið 1961. Uppgötvunin sem Hannah Arendt gerði var einfaldlega að hið illa sjálft, þegar það birtist í öllu sínu veldi - þegar búið er að fanga það og loka það inni í búri - reynist ekki vera neitt annað en lágkúra þess að þykjast vinna sín verk af samviskusemi án þess að hugsa um eða skilja afleiðingar þeirra. Myndin af Eichmann sem sat eftir hjá Hönnuh Arendt var mynd embættismanns sem hafði, þannig séð, ekkert á móti gyðingum, ekki frekar en hjólreiðamönnum eða einkariturum. Hann skammaðist sín ekki fyrir það sem hann hafði gert eða fyrir það hver hann var, enda hafði hann, eftir því sem hann sagði, unnið sín störf af samviskusemi.

Landsdómur er enn ein myndin af hruninu og enn einn flöturinn á stjórnmálamönnum, embættismönnum og kaupsýslumönnum Íslands. Vonbrigðin með hin yfirborðslegu og óáhugaverðu samtöl sem fara fram í Landsdómi þessa dagana eru greinileg hjá þeim sem á hlýða. En bækur Agamben geta hjálpað okkur að skilja hversvegna þetta hversdagslega, grunna og útjaskaða samtal ætti að vera uppspretta enn einnar uppgötvunarinnar um hrunið. Það er birtingarmynd lágkúrunnar - andstæðu skammarinnar. Það er samtal þar sem vitnið eða sakborningurinn hefur talið sér trú um að með því að byggja upp frásögn heilbrigðrar skynsemi, þar sem allar gerðir hans voru eðlilegar, sjálfsagðar, jafnvel nauðsynlegar við tilteknar aðstæður og að það eina sem hann eða hún hafi gert hafi verið að bregðast við óviðráðanlegum aðstæðum, með þessu sleppi hann óskaddaður frá öllu saman.

Var hægt að búast við einhverju öðru? Er hægt að búast við því að þeir sem björguðu eigin fjármunum undan hinu óhjávæmilega hruni um leið og þeir sögðu öðrum, þar á meðal eigin viðskiptavinum og kjósendum að allt væri í besta lagi, haldi öðru fram en að þeir hafi unnið sín störf af ítrustu samviskusemi og gert sitt besta? Er hægt að búast við öðru en að langvarandi vitnaleiðslur yfir stórum hóp fólks sem er í sameiningu búið að búa til hentugan vef skilnings á veruleikanum birti annað en lágkúru þess að afneita skömminni - vaða frekar í salinn dreissugur og halda því fram að allur málatilbúnaðurinn sé eitt stórt mannréttindabrot?

Eichmann var venjulegur maður, enginn stór hugsuður - enginn Spinoza eða Dante. Ekki frekar en allir þeir sem sitja á spjalli við Landsdóm. Í dag eru þeir allir Eichmann.

Birt á vefnum Subbukallar og sóðarit 9. mars 2012.

Það er merkilegt, þegar svo mikið er talað um Landsdómsákæruna á hendur Geir Haarde og hvort draga eigi hana til baka eða ekki, að það sem hún afhjúpar er hvorki ranglæti né réttlæti heldur sú þversögn lýðræðisins að tillaga geti orði ofan á sem fæstir vilja við lýðræðislega atkvæðagreiðslu.

Ef við skoðum atkvæðagreiðsluna í þinginu 28. september 2010, þegar ákveðið var að ákæra Geir einan ráðherra sjáum við að atkvæði féllu svona:

26 vildu ákæra alla (Geir, Ingibjörgu, Árna og Björgvin)

7 vildu ákæra einhverja, en ekki alla

30 vildu engan ákæra.

Af þeim sem vildu ákæra einhverja en ekki alla, vildu þrír ákæra Geir, Ingibjörgu og Árna, tveir vildu ákæra Geir, Árna og Björgvin og tveir vildu ákæra Geir einan. Enginn vildi aðeins ákæra Geir og Árna.

Séu allar niðurstöður sem fengu atkvæði teknar saman eru þær fimm og við getum táknað þær svona:

GIÁB

GIÁ

GÁB

G

Enginn ákærður

Nú er ekki hægt að fullyrða neitt um það hvernig einstakir þingmenn hefðu raðað öðrum kostum en þeim sem þeir völdu, en þó má ef til vill gefa sér að þeir sem völdu GIÁB hefðu raðað kostunum GIÁ og GÁB ofar en G. Einnig bendir flest til þess af umræðunum að flestir, jafnvel allir þeirra sem kusu að ákæra engan, hefðu tekið GIÁB fram yfir GIÁ og GÁB og alveg örugglega fram yfir G. Með öðrum orðum, af þeim kostum sem einhver vildi, má geta sér þess til að G hefði undir öllum kringumstæðum lent neðst á forgangslistanum hjá þeim sem settu hann ekki efst á forgangslistann (það er rétt að ítreka að þetta getur maður þó að sjálfsögðu ekki fullyrt).

Niðurstaðan er því sú að við atkvæðagreiðslu þingsins 28. september 2010 var sá kostur valinn sem fæstir vildu. Þversögn, ekki satt?

Staðreyndin er hinsvegar sú að þversagnir af þessu tagi koma iðulega fram þegar greidd eru atkvæði um fleiri kosti en tvo. Nú getur manni fundist hvað sem er um þessa tilteknu niðurstöðu. Ég hefði til dæmis talið að það væri rökrétt að líta svo á að eðlilegast væri að ákæra alla, en næst eðlilegast að ákæra forystumanninn, það er forætisráðherra. En ég ætla ekki að halda því fram að mín forgangsröðun sé sú eina sem vit er í. Lýðræðislegt val er ekki á milli rökréttari og síður rökréttari kosta heldur tilraun til að velja þann kost sem mest samstaða er um. En stundum getur það farið á hinn veginn og sá kostur sem minnst samstaða er um orðið fyrir valinu.

Aðeins tveir þingmenn vildu þann kost sem varð fyrir valinu, Skúli Helgason og Helgi Hjörvar. Það er kannski ekki nema von, þótt ólga sé um þá niðurstöðu á þinginu nú, hvað sem hástemmdum yfirlýsingum sumra um réttlæti og ranglæti líður.

Þegar Siðanefnd Háskóla Íslands ákvað að taka til meðferðar erindi frá félagasamtökunum Vantrú, sem kvörtuðu yfir umfjöllun um sig í kennslu við skólann, gerði hún hrapalleg mistök. Í stað þess að kalla kennarann fyrir sig og fá hann til að útskýra hvernig hann hefði notað umdeildar glærur í fyrirlestrum sínum, hóf hún tilraunir til að sætta Guðfræði- og trúarbragðadeild og félagasamtökin, eins og ljóst væri að mistök hefðu átt sér stað. Kennarinn fékk ekkert tækifæri til að útskýra mál sitt.

Þegar tekist hafði, með aðkomu nokkurra háskólakennara við HÍ og fleiri skóla, að fá það viðurkennt að rangt hefði verið af stað farið og tryggja þyrfti réttmæta umfjöllun um málið tók ekki betra við: Tveir af þremur fulltrúum þeirrar nefndar sem hafði misstigið sig svo hörmulega sátu áfram í nýrri siðanefnd sem átti að fjalla um málið og eðlilega naut hún einskis trausts hins kærða kennara og stuðningsmanna hans.

Þetta eru hinar einföldu og skýru ástæður þess að málið var frá upphafi rekið á röngum forsendum. Í skýrslu „Óháðrar nefndar um mál siðanefndar Háskóla Íslands nr. 1/2010, aðdraganda þess og málsmeðferð“ kemur fram að nefndin telur meginástæðu þess hvernig málið þróaðist og að ekki tókst að ljúka því innan Háskóla Íslands vera ákvörðun Siðanefndar og Guðfræði- og trúarbragðadeildar að gera út um málið með sátt sín á milli án aðkomu kennarans.

Hvað á Siðanefnd Háskóla Íslands að gera fái hún erindi á borð við það sem Vantrú sendi henni, rektor og Guðfræði- og trúarbragðafræðideild í febrúar 2010? Möguleikarnir eru nokkrir: Hún hefði getað komist að þeirri niðurstöðu að erindi af þessu tagi, og samskipti við félagið sem sendi það, ættu með réttu heima hjá viðkomandi háskóladeild. Þetta hefði að mínu mati verið eðlilegasta niðurstaða hennar. Hún hefði líka getað komist að þeirri niðurstöðu að málið þyrfti að rannsaka frekar. Í framhaldi af því hefði hún getað kallað kennarann fyrir sig og óskað eftir skýringum hans á glærunum umdeildu. Hún hefði einnig getað óskað eftir því að nemendur sem tóku þátt í námskeiðinu svöruðu spurningum hennar. Enginn hefði getað fundið að slíkri málsmeðferð, hver svo sem niðurstaðan hefði orðið að henni lokinni.

En nefndin fór í kolranga átt. Hvers vegna var það svo afdrifaríkt? Undanfarna daga hafa glærur úr námskeiðinu verið á flakki um vefsíður og eðlilega hafa menn misjafnar skoðanir á þeim. Lykilatriði fyrir háskólakennara er hinsvegar að innihald kennslu og efni fyrirlestra verður ekki dæmt eftir glærum einum, jafnvel þó að glærur kunni að vekja spurningar. Glærur eru aðeins lítill hluti kennsluefnis og þær er hægt að nota á margvíslegan hátt. Þeim sem fást við að kenna heimspeki, guðfræði, félagsfræði, stjórnmálafræði, sagnfræði og aðrar greinar hug- og félagsvísinda hrýs þessvegna hugur við að Háskólasamfélagið ljái máls á því að hægt sé að sakfella þá fyrir rangfærslur eða mistúlkun á grundvelli glæranna einna.

Þetta mál snýst því ekki um Vantrú eða þann kennara, Bjarna Randver Sigurvinsson, sem bjó til hinar umdeildu glærur. Það snýst um hvernig og á hvaða forsendum hægt er að réttlæta inngrip í kennslu á háskólastigi. Það snýst um akademískt frelsi. Það er kjarni málsins.

Í bók Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar Íslenskir kommúnistar 1918-1998 er mikið stuðst við bók mína Kæru félagar. Íslenskir sósíalistar og Sovétríkin 1920-1960, sem kom út hjá Máli og menningu 1999. Hannes leggur sig í framkróka við að leiðrétta ártala- og stafsetningarvillur í bók minni, sem er allra góðra gjalda vert, um leið og hann mjólkar heimildatilvísanir hennar. Viss misskilningur í sambandi við þær heimildir sem bók mín byggir á leiðir hann þó á nokkrar villigötur þannig að hann fer offari í leiðréttingum sínum og leiðréttir því í sumum tilfellum atriði sem þarfnast ekki leiðréttingar. Ég ætla því að dunda mér við það hér á þessari síðu, um leið ég les mig í gegnum rit Hannesar, að leiðrétta nokkur vandræðaleg mistök hans. Ég mun þó ekki ganga svo langt að leiðrétta stafsetningarvillur eða annað sem kalla mætti smáatriði. Ég vona að þessar leiðréttingar og fróðleiksmolar þeim tengdir geti gagnast lesendum bókarinnar.

1. Dagsbrúnarverkföll og sovéskur stuðningur

Í kaflanum Fagnaðarfundir í Moskvu (254-259) fjallar Hannes um styrk að upphæð 5000 sterlingspund sem verkamannafélaginu Dagsbrún hafi verið veittur sumarið 1952. Vísað er til miðstjórnarákvörðunar sem tekin hafi verið 3. júlí það ár og í neðanmálsgrein er heimildin sögð vera bók Árna Snævarr, Liðsmenn Moskvu og „gögn Jóns Ólafssonar“. Ekki kemur neitt fram nánar um hver þessi gögn Jóns Ólafssonar eru, eða hvar þau er að finna. Í kaflanum dregur Hannes svo heilmiklar ályktanir af því hvernig styrkfé þetta hafi verið notað og skýrir ýmis ummæli og athafnir leiðtoga sósíalista með tilliti til þessa mikla fjár, sem hafi numið rúmlega hundraðföldum mánaðarlaunum.

Í Liðsmönnum Moskvu, sem Árni Snævarr og Valur Ingimundarson gáfu út saman árið 1992, fjallar Árni í sínum kafla um sovéttengsl sósíalista og nefnir þar fjárstyrk sem hann segir að Dagsbrún hafi fengið 1952. Þegar Árni vann að bókinni vorum við samstarfsmenn á fréttastofu sjónvarpsins og veitti ég honum aðgang að þeim heimildum sem ég hafði undir höndum og að minnispunktum mínum. Þaðan hefur hann sínar upplýsingar um styrkinn, en svo óheppilega vill til að ártalið hefur skolast til hjá honum. Styrkurinn var ekki veittur árið 1952 heldur árið 1961. Í samþykkt miðstjórnar sovéska kommúnistaflokksins 3. júlí 1961 segir:  „Um aðstoð sovéskra verkalýðsfélaga við verkfallsmenn á Íslandi. Fjármálaráðuneyti Sovétríkjanna falið að senda Dagsbrún 5 þúsund sterlingspund … Bréf frá Miðráði Verkalýðssambands Sovétríkjanna til Miðstjórnar Kommúnistaflokksins. Farið er fram á að flokkurinn verði við beiðni Einars Olgeirssonar formanns Sósíalistaflokksins um fjárhagsaðstoð við íslenska Verkalýðsfélagið Dagsbrún. Miðráðið vill fá leyfi til að senda Dagsbrún sem svarar 5000 sterlingspundum í gjaldeyri.“

Frásögn Hannesar af styrkveitingum vegna verkfalls 1952 verður því æði skrautleg. Það var vissulega verkfall árið 1952, en það var í desember, löngu eftir að styrkurinn á að hafa verið veittur samkvæmt niðurstöðu hans og því erfitt að tengja hann verkfallsaðgerðunum sem slíkum. Hannes virðist reyndar koma auga á misræmið og reynir því að setja styrkinn sem hann telur að hafi verið veittur árið 1952 í samband við aðgerðir gegn varnarliðinu, sem gerir söguna enn kostulegri.

Hið rétta er að sumarið 1961 voru talsverðar vinnudeilur og Dagsbrúnarmenn í löngu verkfalli. Sjóðir voru takmarkaðir og lítið hægt að bæta verkfallsmönnum tekjutap. Sovéskur styrkur kom því í góðar þarfir, en ekki er að sjá að hann hafi verið neitt feimnismál á þessum tíma, og fjallað um hann í fundargerðum Dagsbrúnar sem eðlilegan hlut. Raunar er Alþýðublaðið fyrst með fréttina af honum laugardaginn 15. júlí og segist hafa „áreiðanlegar heimildir“ fyrir því að þessi styrkur hafi borist. Blaðið fordæmir ekki að Dagsbrún skuli þiggja sovéskan styrk, en er fullt tortryggni yfir væntanlegri notkun fjárins. „Hvers vegna sendu Rússar ekki Alþýðusambandinu peningana“ spyr blaðið. „Treystu þeir ekki Hannibal nægilega vel fyrir þeim? Eða áttu peningarnir að renna í eitt hvað annað en stuðning við verkfallsmenn…“ (bls. 15). Þjóðviljinn svara fullum hálsi daginn eftir og bendir á að Alþýðublaðið hafi haft upplýsingar um upphæð fjárins á undan Dagsbrún, því hljóti Landsbankinn, sem tók við greiðslunni, að hafa lekið (Þjóðviljinn, 16. júlí 1961, bls. 1). Morgunblaðið tekur málið upp í miðopnu næsta þriðjudag og segir ljóst að vel sé fylgst með Íslandi austur í Moskvu (Morgunblaðið 18. júlí 1961, bls. 10). Með öðrum orðum: Styrkurinn er á alla vitorði og tilefni dæmigerðs orðaskaks kaldastríðsáranna.

Þessi sérkennilegu mistök Hannesar sýna vel hve varhugavert það er að lifa sníkjulífi á heimildavinnu annarra. Vitlaus dagsetning hjá Árna Snævarr sendir aumingja Hannes á algjörar villigötur og þar sem hann hirðir hvorki um að leita ráða hjá þeim sem til þekkja, né um að fá einhverskonar staðfestingu í heimildum á sögunni sem hann spinnur í framhaldinu, verður til kjánalegt bull um áhrif styrks, níu árum áður en hann var veittur og eins og hann hafi þá farið mjög leynt. Væntanlega hefur Hannes litið svo á að það staðfesti styrkveitinguna enn frekar 1952 að ekkert komi fram um hana. Það sýni enn betur hve leynileg hún hafi verið.

2. Notkun á afritum úr sovéskum skjalasöfnum

Það má kannski nefna það í þessu samhengi, þar sem Hannes nýtir sér afrit af heimildum úr skjalasafni Kominterns sem ég afhenti Handritadeild Landsbókasafnsins til varðveislu sumarið 1992, að lítilsháttar misferli hefur átt sér stað við birtingu þessara skjala í bókum Árna Snævarr og Hannesar. Raunar á sama við um bók Arnórs Hannibalssonar, Moskvulínan sem kom út 1999. Þannig er að á tíunda áratugnum voru í gildi stífar reglur um birtingu skjala úr söfnunum, sem komu meðal annars fram í því að afrit sem ég fékk á þessum tíma (sama gildir um heimildir sem Arnór lét ljósrita í eina skiptið sem hann heimsótti Kominternsafnið sumarið 1992) voru stimpluð með orðunum „án útgáfuréttar“ (Без права публикации). Þetta var gert til þess að koma í veg fyrir að birtar væru myndir afskjölunum í heild án samþykkis safnsins, sem ætlaðist til að greitt væri fyrir slíkt sérstaklega. Árna Snævarr láðist að ráðgast við mig um birtingu mynda af skjölum og því birtast í kafla hans í Liðsmönnum Moskvu nokkrar myndir af skjölum þar sem hver rússneskumælandi lesandi getur séð að þau eru birti án heimildar - það stendur á hverri mynd, skýrum stöfum, en á rússnesku, að birtingin sé óheimil! Þótt Arnór sé læs á rússnesku gerist það sama í hans bók, kannski vegna þess að myndritstjórar höfðu ekki nægilegt samráð við hann. Það er auðvitað enn óheppilegra að Hannes heldur þessu áfram og er enn að birta, án heimildar, úr þessum skjölum (sjá bls. 146). Að vísu hefur í því tilfelli verið skorið af síðunni þannig að stimpillinn sést ekki.

Ég bjóst við því lengi eftir að bók Árna kom út að mér yrði núið þessu um nasir þegar ég þyrfti á þjónustu að halda í Kominternsafninu. Ég hafði fengið þessi afrit og bar því ábyrgð á birtingu þeirra. En það gerðist nú ekki sem betur fer. Það er líka rétt að taka það fram, að þótt svona skjalabirtingar gefi bók Hannesar vissan óvandvirknisblæ, er ekki hægt annað en að hrósa myndritstjórninni og þeirri miklu myndasöfnun sem aðstoðarmaður Hannesar Viktor Orri Valgarðsson á heiðurinn af.

Framhald fljótlega.

Það var merkileg uppákoma í ReykjavíkurAkademíunni, þegar við tókum okkur saman nokkur sem höfum skrifað um kommúnisma og kalda stríðið og efndum til umræðufundar um vinstriróttækni á Íslandi í samstarfi við RA og Sagnfræðingafélagið. Þar sem við erum öll (Skafti Ingimarsson, Guðni Th. Jóhannesson, Jón Ólafsson og Ragnheiður Kristjánsdóttir) frekar prútt fólk, og deilum ekki þeirri nautn af drulluslag sem stundum virðist loða við umræður um kommúnisma, ekki síst þegar Hannes Hólmsteinn Gissurarson tekur hann til umfjöllunar í Pressupistlum sínum, voru framsögurnar yfirvegaðar. Erindi og umræður má heyra á vef Sagnfræðingafélagsins.

Við lok fundarins breyttist hinsvegar þessi yfirvegaði tónn umræðnanna, þegar Guðmundur Jónsson, prófessor í sagnfræði, steig fram og gerði harða atlögu að Hannesi Hómsteini (sem var staddur á fundinum og hefur reyndar lýst honum á sinn hátt í Pressupistli) fyrir vinnubrögð hans og misnotkun sögunnar í pólitískum tilgangi. Guðmundur var raunar fyrst og fremst að vísa til fyrsta bindis ævisögu Halldórs Laxness sem Hannes gaf út 2003 en fékk í kjölfarið ákúrur fyrir og loks ákæru vegna ritstuldar í verkinu sem endaði með dómi. Guðmundur virtist þó einnig beina gagnrýni sinni skrifum Hannesar almennt. Hann lýsti furðu sinni á að nokkur skyldi hlusta á Hannes eða taka sjónarmið hans alvarlega.

En það er allt of auðvelt að ráðast á Hannes Hólmstein Gissurarson og gera lítið úr verkum hans, og það er lítið á því að græða að endurtaka það sem réttilega hefur verið sagt um vinnubrögð hans í fyrsta bindi ævisögunnar. Hannes hefur líka viðurkennt mistök sín og lofað bót og betrun en það er fátítt um fólk sem verður svo gróflega á sem honum. Ég hef ekki lesið bók hans um íslenska kommúnista nógu vel til að geta dæmt um gæði hennar, en mér virðist bókin vera almennt rit um efnið, að mestu byggt á íslenskum dagblöðum tímaritum og nokkrum gömlum sögum úr baráttunni. Sem sagt meinlaust og jafnvel gagnlegt yfirlitsrit frekar en að þar komi fram eitthvað sem ætti að breyta eða skerpa viðhorf til þeirrar sögu sem þar er rakin.

Guðmundur Jónsson hefði átt að gagnrýna kollega sinn úr Sagnfræðinni, Þór Whitehead prófessor, sem í fyrra gaf út bókina Sovét-Ísland óskalandið. Aðdragandi byltingar sem aldrei varð, frekar en að eyða púðurtunnum sínum á Hannes. Það var bók Þórs sem mest var til umræðu á fundinum, enda langt síðan dagsetning hans var ákveðin, en bók Hannesar nýkomin út. Bók Þórs er ekki meinlaust verk. Í því gerir hann tilraun til að sýna fram á að íslenskir kommúnistar og sósíalistar hafi ekki verið málsvarar íslensks verkalýðs heldur þjónar yfirvalda í Moskvu. Allar þeirra aðgerðir megi tengja beint við fyrirmæli frá Sovétríkjunum.

Skafti Ingimarsson benti á að margar brotalamir eru á vinnu Þórs með íslenskar heimildir og hann lítur framhjá margvíslegum gögnum sem mæla gegn tilgátu hans. Enn verri sögu er að segja af meðferð hans á heimildum úr rússneskum söfnum, sem ég fjallaði um í mínu erindi. Þór hefur ekki gert neinar sjálfstæðar rannsóknir í rússneskum söfnum (þó að slíkt hefði verið auðvelt þar sem söfnin eru opin og heimildir frá þriðja og fjórða áratugnum að mestu á þýsku, ekki rússnesku). Allt sem hann byggir á eru skjöl sem gaukað hefur verið að honum í gegnum tíðina auk skjalaheimilda ég lét Handritadeild Landsbókasafnsins í té fyrir mörgum árum. Í stað þess að sannprófa tilgátu sína með því að rannsaka þeir heimildir sem til eru, velur Þór einungis það úr heimildum sem hann telur styðja tilgátuna og heldur því svo fram að hann hafi „sýnt fram“ á réttmæti hennar. Hann gengur reyndar svo langt í að kreista þær niðurstöður sem hann vill hafa út úr hinum fábreyttu heimildum sínum að það verður beinlínis skemmtiefni á köflum, en það er önnur saga (ég fjalla nánar um heimildavinnu Þórs í grein sem ætlunin er að birtist í vorhefti Skírnis).

Vinnubrögð eins og þau sem Þór stundar í Sovét-Íslandi er einmitt það sem mest ber að varast í öllum rannsóknum. Sagnfræðingur sem leitar einungis að þeim atriðum í heimildum sem geta staðfest það sem hann heldur, en forðast eða lítur framhjá öðrum, hlýtur að afvegaleiða þá lesendur sem þekkja ekki heimildirnar og sjá því ekki í fljótu bragði gallana á heimildavinnunni. Slíkt er því ekki betra en ritstuldur – og kannski verra. Það sést líka á viðtökunum að það er auðvelt að fordæma ritstuld, en flóknara mál að fordæma meingallaða heimildavinnu. Guðmundur Jónsson ræðst af hörku á Hannes Hólmstein, en hann víkur ekki einu orði að kollega sínum úr sagnfræðinni Þór Whitehead. Kannski er samstaða sagnfræðinga (eða sgnfræðiprófessora) svona mikil. En það er Þór sem Guðmundur ætti að gagnrýna, ekki Hannes.

Í þrítugasta kafla Sovét-Íslands heldur Þór Whitehead áfram að draga ályktanir af bréfinu frá stjórnmálaráði framkvæmdanefndar Kominterns sem ég fjallaði um í síðasta skammti þessara athugasemda við bók hans. Hann gengur nú svo langt að halda því fram að með bréfinu hafi kommúnistum verið „falið að ráðast af meiri hörku á lögregluna“ (bls. 159), enda eigi þeir að stunda „látlausa baráttu fyrir byltingu í landinu“ (bls. 156). Ég hef skýrt hversvegna ályktanir Þórs standast ekki skoðun bréfsins sjálfs og samhengis þess. Í þrítugasta og fyrsta kafla (bls. 166) heldur hann áfram að blóðmjólka bréf það sem einnig var vitnað til áður sem Jens Figved sendi félögum sínum frá Moskvu 1931, út frá þeirri túlkun sinni á bréfinu, að gagnrýni Jens á hugmyndina um leynilegt bardagalið séu um leið fyrirmæli Kominterns um að þeir stofni opinbert bardagalið. Í báðum tifellum blasa sömu mistök við. Þór skortir heimildir til að halda því fram að gefin hafi verið fyrirmæli um stofnun bardagasveitar og árásir á lögregluna, en þar sem hann er sannfærður um að slík fyrirmæli hafi verið gefin, túlkar hann það sem hendi er næst á þann veg.

Það sem heimildirnar sýna hinsvegar er að það var heitt í kolunum á Íslandi á árunum 1931 og 1932 og mikil spenna á milli verkafólks annarsvegar og yfirvalda hinsvegar. Kommúnistar voru ekki einir um að stofna einkennisbúið lið, það gerðu líka þjóðernissinnar, sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn eins og Þór rekur sjálfur (bls. 219-220). Þegar tekið er tillit til þess að Varnarlið verkalýðsins var aðeins ein af fjórum slíkum sveitum sem allar tengdust flokkum eða stjórnmálahreyfingum, verður ennþá erfiðara að tengja stofnun liðsins við óséð Kominternfyrirmæli. Sama gildir um gagnrýnina á framgöngu kommúnista í apríl 1931, sem kemur fram í nóvemberbréfinu. Fyrirmælin sem íslensku kommúnistarnir höfðu frá Komintern á þessum tíma voru mjög einföld. Þeir áttu að fjölga félögum í flokknum, skipuleggja flokksstarfið í sellum og vera í forystu verkalýðsbaráttunnar sem að sjálfsögðu fól í sér þátttöku í verkfallsaðgerðum, mótmælaaðgerðum og öðrum samkomum vinnandi fólks og atvinnuleysingja. Í þeim heimildum um samskiptin við Komintern sem ég hef séð er hvergi að finna fyrirmæli um að ráðast á lögregluna. Í þeim skýringum sem forystumenn KFÍ sendu Komintern er þess gætt vandlega að lýsa átökum svo, að lögreglan hafi ráðist á kommúnista sem hafi þurft að verjast. Hver svo sem sannleikur málsins var í hverju einstöku tilfelli, þá var þetta sú lýsing sem menn kusu að gefa yfirstjórninni í Moskvu á aðgerðum sínum.

Nú kann vel að vera að Þór telji sig hafa góðar ástæður til hinnar óvæntu túlkunar sinnar á bréfi Stjórnmálaráðs Kominterns frá 23. nóvember 1931, hún þarfnast þó sannarlega skýringar. En í stað þess að rökstyðja túlkun sína lætur Þór eins og hún sé augljós og fer verstu orðum um þá sem leyfa sér að skilja málið öðruvísi (bls. 167 nmgr.). Bréfið sjálft er þar að auki aðeins fylgibréf með fyrirmælum sem samþykkt hafa verið hjá Stjórnmálaráðinu 12. nóvember sama ár og send flokknum. Það hefði því ef til vill verið skynsamlegra að vísa til fyrirmælanna sjálfra, þótt bréfið lýsi þeim raunar ágætlega. Fyrirmælin eru í meginatriðum þessi: Afhjúpa Alþýðuflokksmenn og borgaraleg öfl sem óvini verkalýðsins, sýna forystu í aðgerðum verkalýðsins og láta ekki boð og bönn yfirvalda koma í veg fyrir mótmælafundi, vinna félaga í Alþýðuflokknum á sitt band og fá þá til að ganga í kommúnistaflokkinn (sjá RGASPI 495 3 294 bls. 247-254 hef ekki afrit).

Byltingarástand á Íslandi?

Í þrítugasta og níunda kafla Sovét-Íslands örlar í fyrsta skipti í ritinu á röksemdafærslu sem segja má að sé svaraverð. Í þessum kafla reynir Þór að minnsta kosti að setja fram túlkun á heimildum og rökstyðja túlkun sína. Kaflinn fjallar meðal annars um skilyrðin fyrir byltingu og hvort forystumenn íslenskra kommúnista hafi talið að þau væru að skapast á Íslandi árið 1932. Margt bendir til að Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason hafi talið að svo kynni að vera og þetta telur Þór að skýri „enn þá nauðsyn, sem bar til þess að ungir flokksmenn [Einars] sæktu kennslu í vopnaburði, hernaðarlist og neðanjarðarstörfum hjá Komintern“ (bls. 206). Til þess að botna röksemdafærslu sína hefði Þór hinsvegar þurft einhverjar heimildir til að sýna fram á að íslensku kommúnistarnir tengdu þetta mögulega byltingarástand við hernaðarþjálfun í Moskvu, óskuðu eftir fleiri plássum fyrir sína menn í byltingarskólunum og ræddu herskipulag og byltingaraðferðir við yfirstjórnina í Moskvu. Ekki hafa hinsvegar enn komið fram neinar heimildir um þetta. Í langri skýrslu sem Brynjólfur Bjarnason flutti í Moskvu sumarið 1932 og Þór vitnar í nefnir hann þetta mögulega byltingarástand, en samhengið er ekki vopnuð bylting, heldur neyðarástand vegna langvarandi vinnudeilna og matarskortur, jafnvel hungursneyð. Af einhverjum ástæðum kýs Þór að vísa einungis til lítils hluta skýrslunnar frekar en að fjalla um hana í heild sinni, það er að segja myndar af einni blaðsíðu hennar sem birtist í bók Arnórs Hanniblassonar, Moskvulínunni. Til þess að skilja hana og samhengi hennar er hinsvegar nauðsynlegt að lesa hana í heild og þau viðbrögð sem hún og aðrar upplýsingar um ástand mála á Íslandi vöktu hjá Komintern. Þessi viðbrögð koma meðal annars fram í bréfi sem Norðurlandaskrifstofan sendi Komintern í ágúst 1932. Í skýrslu Brynjólfs og bréfi Norðurlandaskrifstofunnar er fyrst og fremst fjallað um stefnu Kommúnistaflokksins og hvernig hann geti aukið áhrif sín meðal íslensks verkalýðs. Komintern setur Íslendingunum það markmið að fjölga félögum í flokknum um helming á einu ári. Leiðin sem talin er vænlegust til árangurs er að flokkurinn sýni að hann geti leitt baráttu verkalýðsins sem framundan er á meðan Alþýðuflokkurinn hafi afhjúpað sig með því taka málstað kapítalista og ráðandi afla í samfélaginu.

Nú má vissulega spyrja þeirrar spurningar hvort fyrirmæli Kominterns til forystumanna Kommúnistaflokks Íslands um að beita sér af meiri hörku í átökum við yfirvöld og atvinnurekendur séu fyrirmæli um kerfisbundið ofbeldi skipulagt af fyrrverandi nemendum við flokksskóla í Moskvu. Ég held að svo sé ekki. Fyrirmæli Kominterns varða skipulag aðgerða og leiðtogahlutverk í verkföllum og vinnudeilum. Þó að við því mætti búast að átök væru hörð og jafnvel ofbeldisfull, er verkefnið að fylkja verkalýðnum um málstað Kommúnistaflokksins með því að sýna að hann berjist af mestum krafti fyrir hagsmunum hans, ekki að yfirbuga lögregluna í blóðugum slagsmálum sem kynnu að kalla á harkalegar mótaðgerðir ríkisvaldsins. Flokkurinn átti að sýna sig sem trúverðugt forystuafl í stjórnmálaátökum og vinnudeilum samtímans. Það gæti vissulega krafist átaka, en flokkurinn væri, eins og Jens Figved hafði bent á, ekki trúverðugt afl ef talið væri að hann ætlaði sér að „koma upp rauðum her“ fólk gæti þá frekar viljað „berja niður þennan ófögnuð“ en að fylkja sér að baki flokknum.

Skýrsla Brynjólfs

27. júní 1932 var Brynjólfur boðaður á fund hjá Norðurlandadeildinni í Komintern til að fara yfir stöðu mála á Íslandi. Hann flutti þar munnlega skýrslu sem rituð var niður eftir honum. Í þeirri mynd sem skýrslan er varðveitt í skjölum Kominterns er hún tæpar þrjátíu síður. Í skýrslunni fer Brynjólfur yfir helstu mál í samfélaginu á þessum tíma og reynir að greina ástandið út frá kennisetningum kommúnismans. Efnhagsástandið er í fyrsta lagi mjög slæmt vegna kreppunnar og verðfalls á öllum afurðum, jafnt sjávar- sem landbúnaðarafurðum og versnaðrar afkomu bænda af þeim sökum. Þá heldur Brynjólfur því fram að ráðandi öfl í samfélaginu velti byrðum kreppunnar yfir á bændur, sjómenn og verkalýð yfirleitt. Kommúnistar þurfi að stunda kerfisbundið starf meðal bænda og sjómanna til að vinna gegn áhrifum framsóknarmanna meðal annars, og til að sjá til þess að menn skilji stöðuna rétt. Þá segir hann flokkinn hafa bætt við sig miklu fylgi frá því í kosningunum árið áður, ekki síst vegna tillögu sinnar um atvinnuleysistryggingar.

Brynjólfur skýrir frá því að fyrirmæli Stjórnmálaráðsins hafi borist flokknum eftir að flokksþing hans var haldið í nóvember 1931, en menn séu að mestu leyti sammála þeim og hafi reynt að fara eftir þeim. Þó byrjar Brynjólfur á því að mótmæla harðlega þeirri staðhæfingu sem fram komi í fyrirmælunum að Íslendingarnir hafi vanmetið sjálfstætt hlutverk borgarastéttarinnar á Íslandi, en með þessu var Stjórnmálaráðið að gagnrýna áherslu íslensku kommúnistanna á baráttu gegn dönskum yfirráðum. Í framhaldi lýsir Brynjólfur því að íslensku félagarnir sé sammála því að meiri áherslu þurfi að leggja á starf flokksins í Reykjavík, einnig séu þeir sammála gagnrýni Kominterns á kosningabaráttu flokksins þar sem hann hafi m.a. gengið of langt í að halda því fram að valið standi á milli umbóta og byltingar. Loks segir hann menn fallast á þá ábendingu að flokkurinn eigi að beita sér gegn Alþýðuflokknum frekar en að lifa í falskri von um að hann geti orðið róttækari.

Brynjólfur fer yfir þátttöku kommúnista í verkfallsaðgerðum og lætur í ljós það álit sitt að þeir hafi veitt verkfallsmönnum mikilvægan stuðning við nokkur tækifæri þó að þetta hafi ekki alltaf komið fram í þeim samningum sem náðst hafi í kjölfarið. Hann segir frá tillögum kommúnista um atvinnuleysistryggingar, undirskriftasöfnun þeirra til að þvinga yfirvöld til að láta ekki hætta síldveiðum. Hann reynir að útskýra það hversvegna kommúnistum muni ef til vill ekki takast að byggja upp sjálfstæða rauða verkalýðshreyfingu, en muni halda áfram að stuðla að samstöðu við aðgerðir og vinna að stofnun rauðra verkalýðssamtaka. Einnig bendir hann á að vegna nýrra reglna Alþýðusambandsins hafi staða kommúnista veikst og komið í veg fyrir að þeir séu kosnir til þátttöku á þing þess. Kommúnistar muni því gangast fyrir undirskriftasöfnun um samstöðu og freista þess að halda samstöðuþing í Reykjavík á sama tíma og Alþýðusambandið haldi þing sitt. Loks fer hann yfir fáein önnur mál sem flokkurinn hafi fengið fyrirmæli um frá Komintern að sinna.

Að þessu loknu segist Brynjólfur vilja svara stuttlega gagnrýni sem komið hafi fram á framgöngu flokksins í verkfallinu í Vestmannaeyjum fyrr á árinu. Komintern hafði gagnrýnt kommúnista fyrir að sætta sig of snemma við að verkfallinu væri aflýst og gefið í skyn að með því hafi minni árangur náðst en mögulegt hefði verið. Þetta segir Brynjólfur „alrangt“. Það hafi verið mat allra sem áttuðu sig á stöðu mála að verkfallinu þyrfti að ljúka, annars hefði neyðarástand getað skapast. Brynjólfur bendir á að kommúnistar hafi ekki stýrt verkfallinu, aðeins átt aðild að aðgerðum, og mómælir því að þeir hafi ekki náð að vefja alþýðuflokksmönnum nægilega um fingur sér („manövrieren“). Hann heldur því fram að kommúnistar hafi komið mjög vel út úr aðgerðunum, þær hafi skilað miklum árangri og það sem mikilvægast sé, aukið trú manna á kommúnistum.

Það sem skýrsla Brynjólfs sýnir er fyrst og fremst tvennt. Í fyrsta lagi er augljóslega ekki um það að ræða að Komintern gefi fyrirmæli, íslensku félagarnir hlýði. Það fer fram umræða um fyrirmælin, þeim er mótmælt, eða þau samþykkt. Sama gildir um gagnrýni á starfsemi KFÍ. Hún er tekin gild, eða henni mótmælt. Þannig verður til allt önnur mynd af sambandi KFÍ og Kominterns heldur en sú undirgefni þjónsins sem Þór Whitehead virðist halda að hafi ráðið ríkjum í þessum samskiptum. Í öðru lagi er spurningin um ofbeldi alls ekki hluti af þeim umræðum um þátttöku kommúnista í verkfallsaðgerðum og öðrum aðgerðum sem beinast gegn stjórnvöldum og atvinnurekendum. Vissulega má gera ráð fyrir að slíkar aðgerðir feli í sér átök, en þau eru sem slík ekki hluti af umræðunum og þaðan af síður þjálfun eða undirbúningur kommúnista fyrir slík átök. Eins og ég hef bent á áður hafnaði hvorki KFÍ né Komintern ofbeldi sem slíku, en af því leiðir ekki að unnið hafi verið markvisst af því að þjálfa Íslendinga til að beita ofbeldi eða að þeir hafi verið hvattir til að gera það.

Nú ætla ég ekki að fullyrða fyrirfram að í skjölum OMS (Alþjóðasamskiptadeildar Kominterns) sé ekkert að finna um eitthvað af því tagi sem Þór er svo sannfærður um að hafi átt sér stað í samskiptum Íslendinganna við Komintern, en staðreyndin er sú að það er ekkert sem bendir til þess. Þau skjöl sem eru opin fræðimönnum, bæði þau sem Þór hefur haft fyrir að kynna sér og hin sem hann hefur ekki kynnt sér gefa ekki tilefni til að ætla að svo sé.

Heimildir í þessum kafla

An die K.P. Islands. Frá stjórnmálaráði, 23. nóvember 1931. RGASPI 495 31 113, bls. 50-53.

Genosse Bjarnason über Island. Fundur á Norðurlandaskrifstofu Kominterns 27. júní 1932. RGASPI 495 18 940 bls. 2-30.

Jens Figved. Bréf til félaga á Íslandi, 10. júní 1931. RGASPI 529 1 633, bls. 13, 22.