Jón Ólafs

Það er merkilegt, þegar svo mikið er talað um Landsdómsákæruna á hendur Geir Haarde og hvort draga eigi hana til baka eða ekki, að það sem hún afhjúpar er hvorki ranglæti né réttlæti heldur sú þversögn lýðræðisins að tillaga geti orði ofan á sem fæstir vilja við lýðræðislega atkvæðagreiðslu.

Ef við skoðum atkvæðagreiðsluna í þinginu 28. september 2010, þegar ákveðið var að ákæra Geir einan ráðherra sjáum við að atkvæði féllu svona:

26 vildu ákæra alla (Geir, Ingibjörgu, Árna og Björgvin)

7 vildu ákæra einhverja, en ekki alla

30 vildu engan ákæra.

Af þeim sem vildu ákæra einhverja en ekki alla, vildu þrír ákæra Geir, Ingibjörgu og Árna, tveir vildu ákæra Geir, Árna og Björgvin og tveir vildu ákæra Geir einan. Enginn vildi aðeins ákæra Geir og Árna.

Séu allar niðurstöður sem fengu atkvæði teknar saman eru þær fimm og við getum táknað þær svona:

GIÁB

GIÁ

GÁB

G

Enginn ákærður

Nú er ekki hægt að fullyrða neitt um það hvernig einstakir þingmenn hefðu raðað öðrum kostum en þeim sem þeir völdu, en þó má ef til vill gefa sér að þeir sem völdu GIÁB hefðu raðað kostunum GIÁ og GÁB ofar en G. Einnig bendir flest til þess af umræðunum að flestir, jafnvel allir þeirra sem kusu að ákæra engan, hefðu tekið GIÁB fram yfir GIÁ og GÁB og alveg örugglega fram yfir G. Með öðrum orðum, af þeim kostum sem einhver vildi, má geta sér þess til að G hefði undir öllum kringumstæðum lent neðst á forgangslistanum hjá þeim sem settu hann ekki efst á forgangslistann (það er rétt að ítreka að þetta getur maður þó að sjálfsögðu ekki fullyrt).

Niðurstaðan er því sú að við atkvæðagreiðslu þingsins 28. september 2010 var sá kostur valinn sem fæstir vildu. Þversögn, ekki satt?

Staðreyndin er hinsvegar sú að þversagnir af þessu tagi koma iðulega fram þegar greidd eru atkvæði um fleiri kosti en tvo. Nú getur manni fundist hvað sem er um þessa tilteknu niðurstöðu. Ég hefði til dæmis talið að það væri rökrétt að líta svo á að eðlilegast væri að ákæra alla, en næst eðlilegast að ákæra forystumanninn, það er forætisráðherra. En ég ætla ekki að halda því fram að mín forgangsröðun sé sú eina sem vit er í. Lýðræðislegt val er ekki á milli rökréttari og síður rökréttari kosta heldur tilraun til að velja þann kost sem mest samstaða er um. En stundum getur það farið á hinn veginn og sá kostur sem minnst samstaða er um orðið fyrir valinu.

Aðeins tveir þingmenn vildu þann kost sem varð fyrir valinu, Skúli Helgason og Helgi Hjörvar. Það er kannski ekki nema von, þótt ólga sé um þá niðurstöðu á þinginu nú, hvað sem hástemmdum yfirlýsingum sumra um réttlæti og ranglæti líður.

Þegar Siðanefnd Háskóla Íslands ákvað að taka til meðferðar erindi frá félagasamtökunum Vantrú, sem kvörtuðu yfir umfjöllun um sig í kennslu við skólann, gerði hún hrapalleg mistök. Í stað þess að kalla kennarann fyrir sig og fá hann til að útskýra hvernig hann hefði notað umdeildar glærur í fyrirlestrum sínum, hóf hún tilraunir til að sætta Guðfræði- og trúarbragðadeild og félagasamtökin, eins og ljóst væri að mistök hefðu átt sér stað. Kennarinn fékk ekkert tækifæri til að útskýra mál sitt.

Þegar tekist hafði, með aðkomu nokkurra háskólakennara við HÍ og fleiri skóla, að fá það viðurkennt að rangt hefði verið af stað farið og tryggja þyrfti réttmæta umfjöllun um málið tók ekki betra við: Tveir af þremur fulltrúum þeirrar nefndar sem hafði misstigið sig svo hörmulega sátu áfram í nýrri siðanefnd sem átti að fjalla um málið og eðlilega naut hún einskis trausts hins kærða kennara og stuðningsmanna hans.

Þetta eru hinar einföldu og skýru ástæður þess að málið var frá upphafi rekið á röngum forsendum. Í skýrslu „Óháðrar nefndar um mál siðanefndar Háskóla Íslands nr. 1/2010, aðdraganda þess og málsmeðferð“ kemur fram að nefndin telur meginástæðu þess hvernig málið þróaðist og að ekki tókst að ljúka því innan Háskóla Íslands vera ákvörðun Siðanefndar og Guðfræði- og trúarbragðadeildar að gera út um málið með sátt sín á milli án aðkomu kennarans.

Hvað á Siðanefnd Háskóla Íslands að gera fái hún erindi á borð við það sem Vantrú sendi henni, rektor og Guðfræði- og trúarbragðafræðideild í febrúar 2010? Möguleikarnir eru nokkrir: Hún hefði getað komist að þeirri niðurstöðu að erindi af þessu tagi, og samskipti við félagið sem sendi það, ættu með réttu heima hjá viðkomandi háskóladeild. Þetta hefði að mínu mati verið eðlilegasta niðurstaða hennar. Hún hefði líka getað komist að þeirri niðurstöðu að málið þyrfti að rannsaka frekar. Í framhaldi af því hefði hún getað kallað kennarann fyrir sig og óskað eftir skýringum hans á glærunum umdeildu. Hún hefði einnig getað óskað eftir því að nemendur sem tóku þátt í námskeiðinu svöruðu spurningum hennar. Enginn hefði getað fundið að slíkri málsmeðferð, hver svo sem niðurstaðan hefði orðið að henni lokinni.

En nefndin fór í kolranga átt. Hvers vegna var það svo afdrifaríkt? Undanfarna daga hafa glærur úr námskeiðinu verið á flakki um vefsíður og eðlilega hafa menn misjafnar skoðanir á þeim. Lykilatriði fyrir háskólakennara er hinsvegar að innihald kennslu og efni fyrirlestra verður ekki dæmt eftir glærum einum, jafnvel þó að glærur kunni að vekja spurningar. Glærur eru aðeins lítill hluti kennsluefnis og þær er hægt að nota á margvíslegan hátt. Þeim sem fást við að kenna heimspeki, guðfræði, félagsfræði, stjórnmálafræði, sagnfræði og aðrar greinar hug- og félagsvísinda hrýs þessvegna hugur við að Háskólasamfélagið ljái máls á því að hægt sé að sakfella þá fyrir rangfærslur eða mistúlkun á grundvelli glæranna einna.

Þetta mál snýst því ekki um Vantrú eða þann kennara, Bjarna Randver Sigurvinsson, sem bjó til hinar umdeildu glærur. Það snýst um hvernig og á hvaða forsendum hægt er að réttlæta inngrip í kennslu á háskólastigi. Það snýst um akademískt frelsi. Það er kjarni málsins.

Í bók Hannesar Hólmsteins Gissurarsonar Íslenskir kommúnistar 1918-1998 er mikið stuðst við bók mína Kæru félagar. Íslenskir sósíalistar og Sovétríkin 1920-1960, sem kom út hjá Máli og menningu 1999. Hannes leggur sig í framkróka við að leiðrétta ártala- og stafsetningarvillur í bók minni, sem er allra góðra gjalda vert, um leið og hann mjólkar heimildatilvísanir hennar. Viss misskilningur í sambandi við þær heimildir sem bók mín byggir á leiðir hann þó á nokkrar villigötur þannig að hann fer offari í leiðréttingum sínum og leiðréttir því í sumum tilfellum atriði sem þarfnast ekki leiðréttingar. Ég ætla því að dunda mér við það hér á þessari síðu, um leið ég les mig í gegnum rit Hannesar, að leiðrétta nokkur vandræðaleg mistök hans. Ég mun þó ekki ganga svo langt að leiðrétta stafsetningarvillur eða annað sem kalla mætti smáatriði. Ég vona að þessar leiðréttingar og fróðleiksmolar þeim tengdir geti gagnast lesendum bókarinnar.

1. Dagsbrúnarverkföll og sovéskur stuðningur

Í kaflanum Fagnaðarfundir í Moskvu (254-259) fjallar Hannes um styrk að upphæð 5000 sterlingspund sem verkamannafélaginu Dagsbrún hafi verið veittur sumarið 1952. Vísað er til miðstjórnarákvörðunar sem tekin hafi verið 3. júlí það ár og í neðanmálsgrein er heimildin sögð vera bók Árna Snævarr, Liðsmenn Moskvu og „gögn Jóns Ólafssonar“. Ekki kemur neitt fram nánar um hver þessi gögn Jóns Ólafssonar eru, eða hvar þau er að finna. Í kaflanum dregur Hannes svo heilmiklar ályktanir af því hvernig styrkfé þetta hafi verið notað og skýrir ýmis ummæli og athafnir leiðtoga sósíalista með tilliti til þessa mikla fjár, sem hafi numið rúmlega hundraðföldum mánaðarlaunum.

Í Liðsmönnum Moskvu, sem Árni Snævarr og Valur Ingimundarson gáfu út saman árið 1992, fjallar Árni í sínum kafla um sovéttengsl sósíalista og nefnir þar fjárstyrk sem hann segir að Dagsbrún hafi fengið 1952. Þegar Árni vann að bókinni vorum við samstarfsmenn á fréttastofu sjónvarpsins og veitti ég honum aðgang að þeim heimildum sem ég hafði undir höndum og að minnispunktum mínum. Þaðan hefur hann sínar upplýsingar um styrkinn, en svo óheppilega vill til að ártalið hefur skolast til hjá honum. Styrkurinn var ekki veittur árið 1952 heldur árið 1961. Í samþykkt miðstjórnar sovéska kommúnistaflokksins 3. júlí 1961 segir:  „Um aðstoð sovéskra verkalýðsfélaga við verkfallsmenn á Íslandi. Fjármálaráðuneyti Sovétríkjanna falið að senda Dagsbrún 5 þúsund sterlingspund … Bréf frá Miðráði Verkalýðssambands Sovétríkjanna til Miðstjórnar Kommúnistaflokksins. Farið er fram á að flokkurinn verði við beiðni Einars Olgeirssonar formanns Sósíalistaflokksins um fjárhagsaðstoð við íslenska Verkalýðsfélagið Dagsbrún. Miðráðið vill fá leyfi til að senda Dagsbrún sem svarar 5000 sterlingspundum í gjaldeyri.“

Frásögn Hannesar af styrkveitingum vegna verkfalls 1952 verður því æði skrautleg. Það var vissulega verkfall árið 1952, en það var í desember, löngu eftir að styrkurinn á að hafa verið veittur samkvæmt niðurstöðu hans og því erfitt að tengja hann verkfallsaðgerðunum sem slíkum. Hannes virðist reyndar koma auga á misræmið og reynir því að setja styrkinn sem hann telur að hafi verið veittur árið 1952 í samband við aðgerðir gegn varnarliðinu, sem gerir söguna enn kostulegri.

Hið rétta er að sumarið 1961 voru talsverðar vinnudeilur og Dagsbrúnarmenn í löngu verkfalli. Sjóðir voru takmarkaðir og lítið hægt að bæta verkfallsmönnum tekjutap. Sovéskur styrkur kom því í góðar þarfir, en ekki er að sjá að hann hafi verið neitt feimnismál á þessum tíma, og fjallað um hann í fundargerðum Dagsbrúnar sem eðlilegan hlut. Raunar er Alþýðublaðið fyrst með fréttina af honum laugardaginn 15. júlí og segist hafa „áreiðanlegar heimildir“ fyrir því að þessi styrkur hafi borist. Blaðið fordæmir ekki að Dagsbrún skuli þiggja sovéskan styrk, en er fullt tortryggni yfir væntanlegri notkun fjárins. „Hvers vegna sendu Rússar ekki Alþýðusambandinu peningana“ spyr blaðið. „Treystu þeir ekki Hannibal nægilega vel fyrir þeim? Eða áttu peningarnir að renna í eitt hvað annað en stuðning við verkfallsmenn…“ (bls. 15). Þjóðviljinn svara fullum hálsi daginn eftir og bendir á að Alþýðublaðið hafi haft upplýsingar um upphæð fjárins á undan Dagsbrún, því hljóti Landsbankinn, sem tók við greiðslunni, að hafa lekið (Þjóðviljinn, 16. júlí 1961, bls. 1). Morgunblaðið tekur málið upp í miðopnu næsta þriðjudag og segir ljóst að vel sé fylgst með Íslandi austur í Moskvu (Morgunblaðið 18. júlí 1961, bls. 10). Með öðrum orðum: Styrkurinn er á alla vitorði og tilefni dæmigerðs orðaskaks kaldastríðsáranna.

Þessi sérkennilegu mistök Hannesar sýna vel hve varhugavert það er að lifa sníkjulífi á heimildavinnu annarra. Vitlaus dagsetning hjá Árna Snævarr sendir aumingja Hannes á algjörar villigötur og þar sem hann hirðir hvorki um að leita ráða hjá þeim sem til þekkja, né um að fá einhverskonar staðfestingu í heimildum á sögunni sem hann spinnur í framhaldinu, verður til kjánalegt bull um áhrif styrks, níu árum áður en hann var veittur og eins og hann hafi þá farið mjög leynt. Væntanlega hefur Hannes litið svo á að það staðfesti styrkveitinguna enn frekar 1952 að ekkert komi fram um hana. Það sýni enn betur hve leynileg hún hafi verið.

2. Notkun á afritum úr sovéskum skjalasöfnum

Það má kannski nefna það í þessu samhengi, þar sem Hannes nýtir sér afrit af heimildum úr skjalasafni Kominterns sem ég afhenti Handritadeild Landsbókasafnsins til varðveislu sumarið 1992, að lítilsháttar misferli hefur átt sér stað við birtingu þessara skjala í bókum Árna Snævarr og Hannesar. Raunar á sama við um bók Arnórs Hannibalssonar, Moskvulínan sem kom út 1999. Þannig er að á tíunda áratugnum voru í gildi stífar reglur um birtingu skjala úr söfnunum, sem komu meðal annars fram í því að afrit sem ég fékk á þessum tíma (sama gildir um heimildir sem Arnór lét ljósrita í eina skiptið sem hann heimsótti Kominternsafnið sumarið 1992) voru stimpluð með orðunum „án útgáfuréttar“ (Без права публикации). Þetta var gert til þess að koma í veg fyrir að birtar væru myndir afskjölunum í heild án samþykkis safnsins, sem ætlaðist til að greitt væri fyrir slíkt sérstaklega. Árna Snævarr láðist að ráðgast við mig um birtingu mynda af skjölum og því birtast í kafla hans í Liðsmönnum Moskvu nokkrar myndir af skjölum þar sem hver rússneskumælandi lesandi getur séð að þau eru birti án heimildar - það stendur á hverri mynd, skýrum stöfum, en á rússnesku, að birtingin sé óheimil! Þótt Arnór sé læs á rússnesku gerist það sama í hans bók, kannski vegna þess að myndritstjórar höfðu ekki nægilegt samráð við hann. Það er auðvitað enn óheppilegra að Hannes heldur þessu áfram og er enn að birta, án heimildar, úr þessum skjölum (sjá bls. 146). Að vísu hefur í því tilfelli verið skorið af síðunni þannig að stimpillinn sést ekki.

Ég bjóst við því lengi eftir að bók Árna kom út að mér yrði núið þessu um nasir þegar ég þyrfti á þjónustu að halda í Kominternsafninu. Ég hafði fengið þessi afrit og bar því ábyrgð á birtingu þeirra. En það gerðist nú ekki sem betur fer. Það er líka rétt að taka það fram, að þótt svona skjalabirtingar gefi bók Hannesar vissan óvandvirknisblæ, er ekki hægt annað en að hrósa myndritstjórninni og þeirri miklu myndasöfnun sem aðstoðarmaður Hannesar Viktor Orri Valgarðsson á heiðurinn af.

Framhald fljótlega.

Það var merkileg uppákoma í ReykjavíkurAkademíunni, þegar við tókum okkur saman nokkur sem höfum skrifað um kommúnisma og kalda stríðið og efndum til umræðufundar um vinstriróttækni á Íslandi í samstarfi við RA og Sagnfræðingafélagið. Þar sem við erum öll (Skafti Ingimarsson, Guðni Th. Jóhannesson, Jón Ólafsson og Ragnheiður Kristjánsdóttir) frekar prútt fólk, og deilum ekki þeirri nautn af drulluslag sem stundum virðist loða við umræður um kommúnisma, ekki síst þegar Hannes Hólmsteinn Gissurarson tekur hann til umfjöllunar í Pressupistlum sínum, voru framsögurnar yfirvegaðar. Erindi og umræður má heyra á vef Sagnfræðingafélagsins.

Við lok fundarins breyttist hinsvegar þessi yfirvegaði tónn umræðnanna, þegar Guðmundur Jónsson, prófessor í sagnfræði, steig fram og gerði harða atlögu að Hannesi Hómsteini (sem var staddur á fundinum og hefur reyndar lýst honum á sinn hátt í Pressupistli) fyrir vinnubrögð hans og misnotkun sögunnar í pólitískum tilgangi. Guðmundur var raunar fyrst og fremst að vísa til fyrsta bindis ævisögu Halldórs Laxness sem Hannes gaf út 2003 en fékk í kjölfarið ákúrur fyrir og loks ákæru vegna ritstuldar í verkinu sem endaði með dómi. Guðmundur virtist þó einnig beina gagnrýni sinni skrifum Hannesar almennt. Hann lýsti furðu sinni á að nokkur skyldi hlusta á Hannes eða taka sjónarmið hans alvarlega.

En það er allt of auðvelt að ráðast á Hannes Hólmstein Gissurarson og gera lítið úr verkum hans, og það er lítið á því að græða að endurtaka það sem réttilega hefur verið sagt um vinnubrögð hans í fyrsta bindi ævisögunnar. Hannes hefur líka viðurkennt mistök sín og lofað bót og betrun en það er fátítt um fólk sem verður svo gróflega á sem honum. Ég hef ekki lesið bók hans um íslenska kommúnista nógu vel til að geta dæmt um gæði hennar, en mér virðist bókin vera almennt rit um efnið, að mestu byggt á íslenskum dagblöðum tímaritum og nokkrum gömlum sögum úr baráttunni. Sem sagt meinlaust og jafnvel gagnlegt yfirlitsrit frekar en að þar komi fram eitthvað sem ætti að breyta eða skerpa viðhorf til þeirrar sögu sem þar er rakin.

Guðmundur Jónsson hefði átt að gagnrýna kollega sinn úr Sagnfræðinni, Þór Whitehead prófessor, sem í fyrra gaf út bókina Sovét-Ísland óskalandið. Aðdragandi byltingar sem aldrei varð, frekar en að eyða púðurtunnum sínum á Hannes. Það var bók Þórs sem mest var til umræðu á fundinum, enda langt síðan dagsetning hans var ákveðin, en bók Hannesar nýkomin út. Bók Þórs er ekki meinlaust verk. Í því gerir hann tilraun til að sýna fram á að íslenskir kommúnistar og sósíalistar hafi ekki verið málsvarar íslensks verkalýðs heldur þjónar yfirvalda í Moskvu. Allar þeirra aðgerðir megi tengja beint við fyrirmæli frá Sovétríkjunum.

Skafti Ingimarsson benti á að margar brotalamir eru á vinnu Þórs með íslenskar heimildir og hann lítur framhjá margvíslegum gögnum sem mæla gegn tilgátu hans. Enn verri sögu er að segja af meðferð hans á heimildum úr rússneskum söfnum, sem ég fjallaði um í mínu erindi. Þór hefur ekki gert neinar sjálfstæðar rannsóknir í rússneskum söfnum (þó að slíkt hefði verið auðvelt þar sem söfnin eru opin og heimildir frá þriðja og fjórða áratugnum að mestu á þýsku, ekki rússnesku). Allt sem hann byggir á eru skjöl sem gaukað hefur verið að honum í gegnum tíðina auk skjalaheimilda ég lét Handritadeild Landsbókasafnsins í té fyrir mörgum árum. Í stað þess að sannprófa tilgátu sína með því að rannsaka þeir heimildir sem til eru, velur Þór einungis það úr heimildum sem hann telur styðja tilgátuna og heldur því svo fram að hann hafi „sýnt fram“ á réttmæti hennar. Hann gengur reyndar svo langt í að kreista þær niðurstöður sem hann vill hafa út úr hinum fábreyttu heimildum sínum að það verður beinlínis skemmtiefni á köflum, en það er önnur saga (ég fjalla nánar um heimildavinnu Þórs í grein sem ætlunin er að birtist í vorhefti Skírnis).

Vinnubrögð eins og þau sem Þór stundar í Sovét-Íslandi er einmitt það sem mest ber að varast í öllum rannsóknum. Sagnfræðingur sem leitar einungis að þeim atriðum í heimildum sem geta staðfest það sem hann heldur, en forðast eða lítur framhjá öðrum, hlýtur að afvegaleiða þá lesendur sem þekkja ekki heimildirnar og sjá því ekki í fljótu bragði gallana á heimildavinnunni. Slíkt er því ekki betra en ritstuldur – og kannski verra. Það sést líka á viðtökunum að það er auðvelt að fordæma ritstuld, en flóknara mál að fordæma meingallaða heimildavinnu. Guðmundur Jónsson ræðst af hörku á Hannes Hólmstein, en hann víkur ekki einu orði að kollega sínum úr sagnfræðinni Þór Whitehead. Kannski er samstaða sagnfræðinga (eða sgnfræðiprófessora) svona mikil. En það er Þór sem Guðmundur ætti að gagnrýna, ekki Hannes.

Í þrítugasta kafla Sovét-Íslands heldur Þór Whitehead áfram að draga ályktanir af bréfinu frá stjórnmálaráði framkvæmdanefndar Kominterns sem ég fjallaði um í síðasta skammti þessara athugasemda við bók hans. Hann gengur nú svo langt að halda því fram að með bréfinu hafi kommúnistum verið „falið að ráðast af meiri hörku á lögregluna“ (bls. 159), enda eigi þeir að stunda „látlausa baráttu fyrir byltingu í landinu“ (bls. 156). Ég hef skýrt hversvegna ályktanir Þórs standast ekki skoðun bréfsins sjálfs og samhengis þess. Í þrítugasta og fyrsta kafla (bls. 166) heldur hann áfram að blóðmjólka bréf það sem einnig var vitnað til áður sem Jens Figved sendi félögum sínum frá Moskvu 1931, út frá þeirri túlkun sinni á bréfinu, að gagnrýni Jens á hugmyndina um leynilegt bardagalið séu um leið fyrirmæli Kominterns um að þeir stofni opinbert bardagalið. Í báðum tifellum blasa sömu mistök við. Þór skortir heimildir til að halda því fram að gefin hafi verið fyrirmæli um stofnun bardagasveitar og árásir á lögregluna, en þar sem hann er sannfærður um að slík fyrirmæli hafi verið gefin, túlkar hann það sem hendi er næst á þann veg.

Það sem heimildirnar sýna hinsvegar er að það var heitt í kolunum á Íslandi á árunum 1931 og 1932 og mikil spenna á milli verkafólks annarsvegar og yfirvalda hinsvegar. Kommúnistar voru ekki einir um að stofna einkennisbúið lið, það gerðu líka þjóðernissinnar, sjálfstæðismenn og alþýðuflokksmenn eins og Þór rekur sjálfur (bls. 219-220). Þegar tekið er tillit til þess að Varnarlið verkalýðsins var aðeins ein af fjórum slíkum sveitum sem allar tengdust flokkum eða stjórnmálahreyfingum, verður ennþá erfiðara að tengja stofnun liðsins við óséð Kominternfyrirmæli. Sama gildir um gagnrýnina á framgöngu kommúnista í apríl 1931, sem kemur fram í nóvemberbréfinu. Fyrirmælin sem íslensku kommúnistarnir höfðu frá Komintern á þessum tíma voru mjög einföld. Þeir áttu að fjölga félögum í flokknum, skipuleggja flokksstarfið í sellum og vera í forystu verkalýðsbaráttunnar sem að sjálfsögðu fól í sér þátttöku í verkfallsaðgerðum, mótmælaaðgerðum og öðrum samkomum vinnandi fólks og atvinnuleysingja. Í þeim heimildum um samskiptin við Komintern sem ég hef séð er hvergi að finna fyrirmæli um að ráðast á lögregluna. Í þeim skýringum sem forystumenn KFÍ sendu Komintern er þess gætt vandlega að lýsa átökum svo, að lögreglan hafi ráðist á kommúnista sem hafi þurft að verjast. Hver svo sem sannleikur málsins var í hverju einstöku tilfelli, þá var þetta sú lýsing sem menn kusu að gefa yfirstjórninni í Moskvu á aðgerðum sínum.

Nú kann vel að vera að Þór telji sig hafa góðar ástæður til hinnar óvæntu túlkunar sinnar á bréfi Stjórnmálaráðs Kominterns frá 23. nóvember 1931, hún þarfnast þó sannarlega skýringar. En í stað þess að rökstyðja túlkun sína lætur Þór eins og hún sé augljós og fer verstu orðum um þá sem leyfa sér að skilja málið öðruvísi (bls. 167 nmgr.). Bréfið sjálft er þar að auki aðeins fylgibréf með fyrirmælum sem samþykkt hafa verið hjá Stjórnmálaráðinu 12. nóvember sama ár og send flokknum. Það hefði því ef til vill verið skynsamlegra að vísa til fyrirmælanna sjálfra, þótt bréfið lýsi þeim raunar ágætlega. Fyrirmælin eru í meginatriðum þessi: Afhjúpa Alþýðuflokksmenn og borgaraleg öfl sem óvini verkalýðsins, sýna forystu í aðgerðum verkalýðsins og láta ekki boð og bönn yfirvalda koma í veg fyrir mótmælafundi, vinna félaga í Alþýðuflokknum á sitt band og fá þá til að ganga í kommúnistaflokkinn (sjá RGASPI 495 3 294 bls. 247-254 hef ekki afrit).

Byltingarástand á Íslandi?

Í þrítugasta og níunda kafla Sovét-Íslands örlar í fyrsta skipti í ritinu á röksemdafærslu sem segja má að sé svaraverð. Í þessum kafla reynir Þór að minnsta kosti að setja fram túlkun á heimildum og rökstyðja túlkun sína. Kaflinn fjallar meðal annars um skilyrðin fyrir byltingu og hvort forystumenn íslenskra kommúnista hafi talið að þau væru að skapast á Íslandi árið 1932. Margt bendir til að Einar Olgeirsson og Brynjólfur Bjarnason hafi talið að svo kynni að vera og þetta telur Þór að skýri „enn þá nauðsyn, sem bar til þess að ungir flokksmenn [Einars] sæktu kennslu í vopnaburði, hernaðarlist og neðanjarðarstörfum hjá Komintern“ (bls. 206). Til þess að botna röksemdafærslu sína hefði Þór hinsvegar þurft einhverjar heimildir til að sýna fram á að íslensku kommúnistarnir tengdu þetta mögulega byltingarástand við hernaðarþjálfun í Moskvu, óskuðu eftir fleiri plássum fyrir sína menn í byltingarskólunum og ræddu herskipulag og byltingaraðferðir við yfirstjórnina í Moskvu. Ekki hafa hinsvegar enn komið fram neinar heimildir um þetta. Í langri skýrslu sem Brynjólfur Bjarnason flutti í Moskvu sumarið 1932 og Þór vitnar í nefnir hann þetta mögulega byltingarástand, en samhengið er ekki vopnuð bylting, heldur neyðarástand vegna langvarandi vinnudeilna og matarskortur, jafnvel hungursneyð. Af einhverjum ástæðum kýs Þór að vísa einungis til lítils hluta skýrslunnar frekar en að fjalla um hana í heild sinni, það er að segja myndar af einni blaðsíðu hennar sem birtist í bók Arnórs Hanniblassonar, Moskvulínunni. Til þess að skilja hana og samhengi hennar er hinsvegar nauðsynlegt að lesa hana í heild og þau viðbrögð sem hún og aðrar upplýsingar um ástand mála á Íslandi vöktu hjá Komintern. Þessi viðbrögð koma meðal annars fram í bréfi sem Norðurlandaskrifstofan sendi Komintern í ágúst 1932. Í skýrslu Brynjólfs og bréfi Norðurlandaskrifstofunnar er fyrst og fremst fjallað um stefnu Kommúnistaflokksins og hvernig hann geti aukið áhrif sín meðal íslensks verkalýðs. Komintern setur Íslendingunum það markmið að fjölga félögum í flokknum um helming á einu ári. Leiðin sem talin er vænlegust til árangurs er að flokkurinn sýni að hann geti leitt baráttu verkalýðsins sem framundan er á meðan Alþýðuflokkurinn hafi afhjúpað sig með því taka málstað kapítalista og ráðandi afla í samfélaginu.

Nú má vissulega spyrja þeirrar spurningar hvort fyrirmæli Kominterns til forystumanna Kommúnistaflokks Íslands um að beita sér af meiri hörku í átökum við yfirvöld og atvinnurekendur séu fyrirmæli um kerfisbundið ofbeldi skipulagt af fyrrverandi nemendum við flokksskóla í Moskvu. Ég held að svo sé ekki. Fyrirmæli Kominterns varða skipulag aðgerða og leiðtogahlutverk í verkföllum og vinnudeilum. Þó að við því mætti búast að átök væru hörð og jafnvel ofbeldisfull, er verkefnið að fylkja verkalýðnum um málstað Kommúnistaflokksins með því að sýna að hann berjist af mestum krafti fyrir hagsmunum hans, ekki að yfirbuga lögregluna í blóðugum slagsmálum sem kynnu að kalla á harkalegar mótaðgerðir ríkisvaldsins. Flokkurinn átti að sýna sig sem trúverðugt forystuafl í stjórnmálaátökum og vinnudeilum samtímans. Það gæti vissulega krafist átaka, en flokkurinn væri, eins og Jens Figved hafði bent á, ekki trúverðugt afl ef talið væri að hann ætlaði sér að „koma upp rauðum her“ fólk gæti þá frekar viljað „berja niður þennan ófögnuð“ en að fylkja sér að baki flokknum.

Skýrsla Brynjólfs

27. júní 1932 var Brynjólfur boðaður á fund hjá Norðurlandadeildinni í Komintern til að fara yfir stöðu mála á Íslandi. Hann flutti þar munnlega skýrslu sem rituð var niður eftir honum. Í þeirri mynd sem skýrslan er varðveitt í skjölum Kominterns er hún tæpar þrjátíu síður. Í skýrslunni fer Brynjólfur yfir helstu mál í samfélaginu á þessum tíma og reynir að greina ástandið út frá kennisetningum kommúnismans. Efnhagsástandið er í fyrsta lagi mjög slæmt vegna kreppunnar og verðfalls á öllum afurðum, jafnt sjávar- sem landbúnaðarafurðum og versnaðrar afkomu bænda af þeim sökum. Þá heldur Brynjólfur því fram að ráðandi öfl í samfélaginu velti byrðum kreppunnar yfir á bændur, sjómenn og verkalýð yfirleitt. Kommúnistar þurfi að stunda kerfisbundið starf meðal bænda og sjómanna til að vinna gegn áhrifum framsóknarmanna meðal annars, og til að sjá til þess að menn skilji stöðuna rétt. Þá segir hann flokkinn hafa bætt við sig miklu fylgi frá því í kosningunum árið áður, ekki síst vegna tillögu sinnar um atvinnuleysistryggingar.

Brynjólfur skýrir frá því að fyrirmæli Stjórnmálaráðsins hafi borist flokknum eftir að flokksþing hans var haldið í nóvember 1931, en menn séu að mestu leyti sammála þeim og hafi reynt að fara eftir þeim. Þó byrjar Brynjólfur á því að mótmæla harðlega þeirri staðhæfingu sem fram komi í fyrirmælunum að Íslendingarnir hafi vanmetið sjálfstætt hlutverk borgarastéttarinnar á Íslandi, en með þessu var Stjórnmálaráðið að gagnrýna áherslu íslensku kommúnistanna á baráttu gegn dönskum yfirráðum. Í framhaldi lýsir Brynjólfur því að íslensku félagarnir sé sammála því að meiri áherslu þurfi að leggja á starf flokksins í Reykjavík, einnig séu þeir sammála gagnrýni Kominterns á kosningabaráttu flokksins þar sem hann hafi m.a. gengið of langt í að halda því fram að valið standi á milli umbóta og byltingar. Loks segir hann menn fallast á þá ábendingu að flokkurinn eigi að beita sér gegn Alþýðuflokknum frekar en að lifa í falskri von um að hann geti orðið róttækari.

Brynjólfur fer yfir þátttöku kommúnista í verkfallsaðgerðum og lætur í ljós það álit sitt að þeir hafi veitt verkfallsmönnum mikilvægan stuðning við nokkur tækifæri þó að þetta hafi ekki alltaf komið fram í þeim samningum sem náðst hafi í kjölfarið. Hann segir frá tillögum kommúnista um atvinnuleysistryggingar, undirskriftasöfnun þeirra til að þvinga yfirvöld til að láta ekki hætta síldveiðum. Hann reynir að útskýra það hversvegna kommúnistum muni ef til vill ekki takast að byggja upp sjálfstæða rauða verkalýðshreyfingu, en muni halda áfram að stuðla að samstöðu við aðgerðir og vinna að stofnun rauðra verkalýðssamtaka. Einnig bendir hann á að vegna nýrra reglna Alþýðusambandsins hafi staða kommúnista veikst og komið í veg fyrir að þeir séu kosnir til þátttöku á þing þess. Kommúnistar muni því gangast fyrir undirskriftasöfnun um samstöðu og freista þess að halda samstöðuþing í Reykjavík á sama tíma og Alþýðusambandið haldi þing sitt. Loks fer hann yfir fáein önnur mál sem flokkurinn hafi fengið fyrirmæli um frá Komintern að sinna.

Að þessu loknu segist Brynjólfur vilja svara stuttlega gagnrýni sem komið hafi fram á framgöngu flokksins í verkfallinu í Vestmannaeyjum fyrr á árinu. Komintern hafði gagnrýnt kommúnista fyrir að sætta sig of snemma við að verkfallinu væri aflýst og gefið í skyn að með því hafi minni árangur náðst en mögulegt hefði verið. Þetta segir Brynjólfur „alrangt“. Það hafi verið mat allra sem áttuðu sig á stöðu mála að verkfallinu þyrfti að ljúka, annars hefði neyðarástand getað skapast. Brynjólfur bendir á að kommúnistar hafi ekki stýrt verkfallinu, aðeins átt aðild að aðgerðum, og mómælir því að þeir hafi ekki náð að vefja alþýðuflokksmönnum nægilega um fingur sér („manövrieren“). Hann heldur því fram að kommúnistar hafi komið mjög vel út úr aðgerðunum, þær hafi skilað miklum árangri og það sem mikilvægast sé, aukið trú manna á kommúnistum.

Það sem skýrsla Brynjólfs sýnir er fyrst og fremst tvennt. Í fyrsta lagi er augljóslega ekki um það að ræða að Komintern gefi fyrirmæli, íslensku félagarnir hlýði. Það fer fram umræða um fyrirmælin, þeim er mótmælt, eða þau samþykkt. Sama gildir um gagnrýni á starfsemi KFÍ. Hún er tekin gild, eða henni mótmælt. Þannig verður til allt önnur mynd af sambandi KFÍ og Kominterns heldur en sú undirgefni þjónsins sem Þór Whitehead virðist halda að hafi ráðið ríkjum í þessum samskiptum. Í öðru lagi er spurningin um ofbeldi alls ekki hluti af þeim umræðum um þátttöku kommúnista í verkfallsaðgerðum og öðrum aðgerðum sem beinast gegn stjórnvöldum og atvinnurekendum. Vissulega má gera ráð fyrir að slíkar aðgerðir feli í sér átök, en þau eru sem slík ekki hluti af umræðunum og þaðan af síður þjálfun eða undirbúningur kommúnista fyrir slík átök. Eins og ég hef bent á áður hafnaði hvorki KFÍ né Komintern ofbeldi sem slíku, en af því leiðir ekki að unnið hafi verið markvisst af því að þjálfa Íslendinga til að beita ofbeldi eða að þeir hafi verið hvattir til að gera það.

Nú ætla ég ekki að fullyrða fyrirfram að í skjölum OMS (Alþjóðasamskiptadeildar Kominterns) sé ekkert að finna um eitthvað af því tagi sem Þór er svo sannfærður um að hafi átt sér stað í samskiptum Íslendinganna við Komintern, en staðreyndin er sú að það er ekkert sem bendir til þess. Þau skjöl sem eru opin fræðimönnum, bæði þau sem Þór hefur haft fyrir að kynna sér og hin sem hann hefur ekki kynnt sér gefa ekki tilefni til að ætla að svo sé.

Heimildir í þessum kafla

An die K.P. Islands. Frá stjórnmálaráði, 23. nóvember 1931. RGASPI 495 31 113, bls. 50-53.

Genosse Bjarnason über Island. Fundur á Norðurlandaskrifstofu Kominterns 27. júní 1932. RGASPI 495 18 940 bls. 2-30.

Jens Figved. Bréf til félaga á Íslandi, 10. júní 1931. RGASPI 529 1 633, bls. 13, 22.

Einn mikilvægasti þátturinn í bók Þórs Whitehead Sovét-Ísland Óskalandið er sú niðurstaða hans að tengsl íslensku kommúnistanna við Komintern séu skýringin á slagsmálum sem urðu í fáein skipti á fjórða áratugnum, þegar sló í brýnu á milli yfirvalda og verkalýðs. Þessvegna tengir hann frásögn sína af ólátum, mótmælum og óeirðum í Reykjavík og víðar við þá staðreynd að Kommúnistaflokkur Íslands hafði verið stofnaður haustið 1930. Þannig verður ólga kreppuáranna að samsæri kommúnista, sem hafi, einsog Þór orðar það leitt „íslenska stjórnmálabaráttu inn á nýjar og annarlegar brautir“ (bls. 136). Nú skyldi maður ætla að Þór hefði heimildir sem sýndu fram á þetta orsakarsamhengi. En þær er hvergi að finna í tilvísunum hans. Í þessum kafla fer ég í saumana á heimildum sem rekja má til Kominterns og Þór notar til að styðja niðurstöðu sína. Heimildir Þórs sýna engin tengsl á milli Kominternaðildarinnar og þátttöku kommúnista í slagsmálum. Nú er ekki þar með sagt að sýnt sé fram á að Þór hafi rangt fyrir sér. Það eina sem sýnt er fram á með þessu er að hann getur ekki fullyrt það sem hann gerir á grundvelli þeirra heimilda sem hann hefur.

Ég hef annarsstaðar haldið því fram að gögn úr sovéskum skjalasöfnum bendi til hins, að þeir sem stunduðu nám í Moskvu hafi dregið úr félögum sínum að beita ofbeldi frekar en hitt, og dæmi eru um að menn hafi sagt það hreint út í bréfum til félaganna heima. Ekkert af því sem Þór vísar til gefur tilefni til annarrar niðurstöðu. Ég hef líka bent á ekki er hægt að taka yfirlýsingar og mælskulist sem heimildir um ákvarðanir og athafnir (sjá Jón Ólafsson, Voru íslenskir kommúnistar hættulegir? og Heilagt stríð). Herskár málflutningur kommúnista og þátttaka margra félaga í Kommúnistaflokki Íslands í átökum sýnir ekki að KFÍ hafi skipulagt átökin. Til að hægt sé að sýna fram á það þarf að hafa heimildir um skipulagið sjálft. En þær hefur Þór ekki. Aftur þýðir þetta ekki að hann hafi rangt fyrir sér, það þýðir aðeins að niðurstöður hans eru getgátur og vangaveltur, en ekkert meira en það.

Bréf Jens Figved

Fyrr í þessum athugasemdum birti ég bréf Jens Figved sem hann skrifaði KFÍ 1931. Í bréfinu fordæmir Jens harðlega áform um bardagalið sem hann hafði fengið fréttir af í bréfi frá félögunum á Íslandi og bendir á að engin ástæða sé til að stofna ólöglegan félagsskap. Ef kommúnistar vilji þjálfa lið sé eðlilegast að það starfi fyrir opnum tjöldum eins og íþróttafélög. Að sjálfsögðu fordæmir Jens ekki beitingu ofbeldis almennt í bréfinu, en bréfið sýnir (vegna þess að hann segir það hreint út) að KFÍ var ekki undir neinni skyldu að stofna ólöglega bardagasveit. Þó heldur Þór því blákalt fram að KFÍ hafi verið skyldugur til þess og að bréfið staðfesti það! (bls. 148, 151). Lykilatriði í bréfi Jens er það sem hann nefnir „smáborgaralegan sportradikalismus“. Flokksskólanemarnir voru ábyrgir flokksmenn, ekki áflogaseggir eða múgæsingamenn. Þessvegna áttu þeir að hugsa um það verkefni sitt öðru fremur að vinna verkalýðinn á sitt band. Ólögleg bardagasveit væri ekki líkleg til þess. Jens skrifar: „Það hlýtur að komast upp … að kommúnistar séu farnir að “koma upp rauðum her” og allir borgarar hvetja lýðinn til þess að berja niður þennan ófögnuð.“ Jens taldi, eins og félagar hans í Moskvu almennt, að skipulag flokksins og starfsemi ætti að miða að því að auka áhrif hans meðal verkalýðsins. Það krafðist þess að menn héldu aftur af þeim einstaklingum sem harðast vildu ganga fram og stoppuðu „sportradikalistana“.

Fyrra bréf Jens Figved

Þór er afar alvarlegur yfir öðru bréfi Jens Figved, sem hann sendi Brynjólfi Bjarnasyni frá Moskvu í febrúar 1930 og segir að Jens hafi hvatt „til ofbeldis á væntanlegri Alþingshátíð á Þingvöllum“ (bls. 148). Í bréfinu skýtur Jens því að Brynjólfi að nokkrir flokksfélagar gætu hæglega hertekið ræðustólinn á Alþingishátíðinni og haldið þrumandi ræðu yfir mannfjöldanum. Einnig verði að dreifa flugritum á erlendum málum, svo erlendir gestir sjái að á Íslandi eru líka kommúnistar. „Einhvern djöfulinn verðum við að gera“ segir Jens. Sjálfsagt má halda því fram að hér sé um að ræða hvatningu til skipulagðs ofbeldis og jafnvel byltingartilraunar á Alþingishátíð, en ég myndi nú telja eðlilegra að setja hugmyndina í samhengi við áætlun um að láta á sér bera. Að geta vakið heimsathygli með lítilli aðgerð á Alþingishátíðinni er það sem Jens hefur í huga.

Þingrof og bylting

Hingað til hefur engum sagnfræðingi, mér vitanlega, dottið í hug að halda því fram að byltingarhætta hafi skapast við þingrofið 1931. Þór vísar hinsvegar í skjal sem ég sendi honum afrit af í nóvember síðastliðnum og er bréf stjórnmálaráðs (politsekretariat) framkvæmdanefndar Kominterns sem það sendi KFÍ í lok árs 1931. Þór óskaði eftir því að ég sendi honum afrit af skjalinu þegar hann var að leggja lokahönd á bók sína í haust, sem ég gerði. Af bók hans verður hinsvegar ljóst að tilgangur hans með því að fá afrit hjá mér var að sýna lesendum sínum fram á að ég hefði skjalið, og hlyti því að hafa leynt því fram að þessu, þar sem hann telur það sanna ofbeldishugmyndir hans ótvírætt! Sjá bréfaskipti okkar Þórs hér og umrætt skjal hér. Nú er vitanlega hægt að hafa fleiri en eina skoðun á því hvernig túlka beri þetta tiltekna skjal. Túlkun mín á því er pólitísk. Hér er um að ræða mat stjórnmálaráðs framkvæmdanefndarinnar á aðgerðum sem kommúnistar tóku þátt í við bústað forsætisráðherra, Tryggva Þórhallssonar, í Suðurgötu í apríl 1931. Það er skrifað mörgum mánuðum síðar og í því kemur fram gagnrýni á kommúnistana fyrir að hafa verið linir í framgöngu sinni gegn fámennu lögregluliði. Einnig er fundið að því að þeir hafi tekið undir „legalistísk“ rök, það er samþykkt það viðhorf að aðgerðir þeirra skuli miðast við lagabókstafinn. Í skjalinu er enga hvatningu til byltingar að finna og þaðan af síður hvatningu til kerfisbundins og skipulegs ofbeldis. Ummæli stjórnmálaráðsins í plagginu einkennast af þeirri afstöðu Kominterns á þessum tíma að kommúnistum beri að leggja höfuðáherslu á að vinna fjöldann á sitt band, þeirri trú að verkalýðurinn sé að verða róttækari og mikilvægi þess að sýna fram á skýran greinarmun kommúnista og sósíaldemókrata (sósíalfasista). Þetta bréf breytir því engu um það mat mitt að Komintern hafi ekki hvatt KFÍ til skipulegra ofbeldis- eða hermdarverka. Það liggur hinsvegar í augum uppi að kommúnistar vildu skipa sér í forystu launþega og atvinnulausra og leiða fjöldann. En til þess þurftu þeir líka að afla sér fylgis hans og trausts. Það var aðalatriðið.

Heimildir í þessum kafla

An die K.P. Islands. Frá stjórnmálaráði, 23. nóvember 1931. RGASPI 495 31 113, bls. 50-53.

Jens Figved. Bréf til félaga á Íslandi, 10. júní 1931. RGASPI 529 1 633, bls. 13, 22.

Jens Figved. Bréf til Brynjólfs Bjarnasonar, 1.-7. febrúar 1930. Lbs. 26 NF. GBB.

Jón Ólafsson. Voru Íslenskir kommúnistar hættulegir? Lesbók Morgunblaðsins, 7. október 2006.

Jón Ólafsson. Heilagt stríð. Lesbók Morgunblaðsins 3. mars 2007.

Lýsing Þórs Whitehead á flokksskólunum í Moskvu er eins og ég skýrði í fyrri pistli mjög villandi, þar sem hann virðist halda að hlutverk þeirra hafi verið annað en það var. (Sjá fyrri pistil og inngang að þessum athugasemdum). Í upphafi 19. kafla bókarinnar fullyrðir hann að námið þar hafi minnt á þá þjálfun sem leyniþjónustur stórveldanna veita og um leið átelur hann mig í neðanmálsgrein fyrir að nota orðið verkamannaþjóðfélag um Sovétríkin (bls. 103). Hér er vert að staldra við til að átta sig betur á vandanum við fullyrðingar Þórs.

Orðalag mitt um verkamannaþjóðfélagið er að sjálfsögðu írónískt: Nemendur í flokksskólunum litu sjálfir þannig á að dvöl þeirra í Sovétríkjunum og nám í flokksskólunum væri ekki síst reynsla af verkamannaþjóðfélagi, þar sem byltingin hefði sigrað. Sjálfsmynd þeirra var því sjálfsmynd sigurvegarans og þeir töldu sig hafa margt að miðla félögum sínum heima fyrir. Um leið og Þór leiðir hjá sér eða skilur ekki íróníu textans í bók minni, gerir hann einfalda rökvillu um skólana. Það er vissulega staðreynd að margir þeirra þúsunda nemenda sem fóru í gegnum einhverja af námsbrautum Lenínskólans og Vesturháskólans urðu síðar virkir í neðanjarðarstarfsemi eða tóku þátt í borgarstyrjöldinni á Spáni. En af þessu er augljóslega ekki hægt að draga þá ályktun að flokksskólarnir hafi verið sérstaklega ætlaðir til undirbúnings fyrir þetta. Hinsvegar liggur í hlutarins eðli að hvergi væri líklegra að finna trygga einstaklinga til trúnaðarstarfa fyrir Komintern en einmitt í nemendahópnum.

I. Neðanjarðarstarfsemi í Þýskalandi

Þór vitnar í rit um andspyrnu kommúnista í Þýskalandi máli sínu til stuðnings, en þegar betur er að gáð er það sem þar stendur enginn stuðningur við fullyrðingar hans (bls. 104). Í ritinu Communist Resistance in Nazi Germany segir einfaldlega að þýskir nemendur Lenínskólans hafi verið þrautþjálfaðir flokksmenn sem gátu rekið flokk sinn leynilega þar sem hann var bannaður. Eins og ég hef bent á miðaðist þjálfunin í skólunum við aðstæður heima fyrir og því er ekki að undra þótt félagar í ólöglegum kommúnistaflokki væru þrautþjálfaðir í neðanjarðarstarfsemi sem fylgdi því að starfrækja slíkan flokk (sjá Merson 1986, bls. 62, 92 og 105).

2. Flokksskólarnir og alþjóðleg starfsemi

Gallinn við umfjöllun Þórs er ennfremur kerfisbundinn ruglingur á annarssvegar flokksskólunum og hinsvegar alþjóðlegri njósnastarfsemi Kominterns. Það að nokkrir nemendur skólanna gengju í þjónustu Alþjóðasamskiptadeildarinnar svokölluðu (OMS) á meðan á Moskvuvist þeirra stóð segir ekkert um nám þeirra við skólana, heldur lýsir einungis stöðu þeirra innan hreyfingarinnar. Það er líka mikilvægt að átta sig á því að með því að starfa fyrir OMS í byrjun fjórða áratugarins útsettu menn sig fyrir tortryggni síðar. Arne Munch Petersen, danski kommúnistaleiðtoginn, er ágætt dæmi um þetta. Hann starfaði fyrir OMS snemma á fjórða áratugnum en tengslin sem það starf færði honum urðu til þess að hann var handtekinn í ágúst 1937. Einmitt vegna þessa er mjög hæpið að Eggert Þorbjarnarson hafi unnið fyrir OMS, á þessum tíma. Eggert yfirgaf Moskvu eftir þriggja ára dvöl haustið 1937. Það er ólíklegt að honum hefði lánast það, hefði OMS haft hann í sinni þjónustu. Hinsvegar kann vel að vera að hann hafi orðið OMS fulltrúi síðar (sbr. bls. 106, 128 og Jón Ólafsson 1999, bls. 127-131).

3. Ársæll Sigurðsson

Einn áhugaverðasti flokksmaður Íslenska Kommúnistaflokksins á þessum árum, Ársæll Sigurðsson, bjó í Kaupmannahöfn á fjórða áratugnum og það hefur lengi verið vitað að hann starfaði þar fyrir Komintern. Þór hefur engar nýjar heimildir um þetta efni, en það er sennilega rétt að Ársæll hafi starfað beint fyrir OMS. Því miður hafa hvorki afkomendur Ársæls né Eggerts Þorbjarnarsonar sem starfaði fyrir Komintern í Moskvu, gefið leyfi sitt fyrir því að gögn um þá og störf þeirra fyrir Komintern verði opnuð. Hvert hlutverk þeirra er því háð sögusögnum enn um sinn. Ársæll var aldrei í flokksskóla og vegna alþjóðlegra tengsla hans er líklegt að hann hefði lent í vandræðum hefði hann farið til Moskvu á seinni hluta fjórða áratugarins. Það gerði hann ekki. Ársæll kom fyrst til Moskvu árið 1946, þá á vegum Nýsköpunarstjórnarinnar, í nefnd sem gerði viðskiptasamning við Sovétstjórnina. Þannig nýttist þekking hans íslenskum stjórnvöldum eftir stríðið (sjá Jón Ólafsson 1999, bls. 141-142).

Vandinn hér er sá, að þótt Þór Whitehead geti vissulega rakið tiltölulega vel þekkta sögu neðanjarðarstarfsemi á vegum Kominterns og tengt ákveðna einstaklinga í hópi Íslendinganna við hana, þá skortir hann alltaf heimildir til þess að sýna fram á það sem þó er meginforsenda hans, að Íslendingarnir hafi með veru sinni í flokksskólum í Moskvu orðið þrautþjálfaðir bardaga- og uppreisnarmenn, færir um að beita vopnum og skipuleggja byltingu heima í Reykjavík. Það dugir nefnilega ekki að hamra á því að í námsskrá sumra sektora, til að mynda þess finnska, hafi innihaldið hernaðarlega eða hertengda þjálfun. Til þess að niðurstaða Þórs verði trúverðug  þyrfti hann að hafa heimildir um að þjálfun Íslendinganna hafi raunverulega farið fram og verið mikilvægur (kannski mikilvægasti) hluti af starfsemi skólanna. En slíkar heimildir hefur hann ekki fundið.

4. Harry Wicks í Lenínskólanum 1927-1930

Það er við hæfi að enda þennan kafla á frásögn Harry Wicks, kommúnista frá Bretlandi, sem stundaði nám í Lenínskólanum 1927 til 1930. Þar segir hann frá því að á enska sektornum hafi yfirmaður í Rauða hernum kennt nemunum meðferð vopna. Einnig hafi uppreisnir verið stúderaðar og til þess notaðir leikir þar sem líkt var eftir ákveðnum sögulegum uppreisnum. Þá hafi nemendum verið kennd reiðmennska og meira að segja að stjórna járnbrautarlest. Wicks segir að nemendunum hafi þótt lestarkennslan svo leiðinleg að þeir hafi hætt að mæta í hana og þar sem hann hafi verið umsjónarmaður í hópnum hafi hann fengið það hlutverk að reyna að fá þá til að taka þátt. En allt kom fyrir ekki, tilraunir hans til að skýra mikilvægi þess að geta stýrt járnbrautarlest við byltingaraðstæður hafi engum árangri skilað og hann hafi að endingu gefist upp. Wicks bendir á að æfingar af þessu tagi beri vott um „blanquisma“, það er þá stefnu að þjálfa beri sveit atvinnubyltingarmanna, en hún hafi einfaldlega ekki hlotið hljómgrunn. (Wicks 1992, bls. 90-91).

Frásögn Wicks er áhugaverð sem heimild um andrúmsloft í Lenínskólanum, eða að minnsta kosti í enskum sektor hans á þessum tíma. Hugmyndin um „atvinnubyltingarúrvalssveit“ er til, þar hefur Þór vissulega rétt fyrir sér, en hún nær ekki fótfestu. Sagan sýnir okkur líka togstreitu innan Lenínskólans á milli skólastjórnenda og nemenda, þar sem stjórnendur þurfa að sannfæra nemendurna um gagnsemi þess sem kennt er. Sagan dregur því enn fram vandamál þess að gera svo mikið úr herþjálfun sem Þór gerir og undirstrikar mikilvægi beinna heimilda um hana frekar en getgátna.

Framhald síðar.

Heimildir í þessum kafla:

Jón Ólafsson (1999). Kæru félagar. ͍slenskir sósí­alistar og Sovétríkin 1920-1960. Reykjavík: Mál og menning.

Merson, A. (1986). Communist resistance in Nazi Germany. Lawrence and Wishart.

Wicks, H. (1992). Keeping my head: the memoirs of a British Bolshevik. Socialist Platform Ltd.

Í bókinni Sovét-Ísland óskalandið heldur Þór Whitehead því fram að íslenskir kommúnistar hafi verið stórhættulegir stjórnvöldum og stjórnskipan Íslands um langa hríð, enda hafi þeir verið sérþjálfaðir í Moskvu til að gera blóðuga byltingu á Íslandi og brýndir áfram af leiðtogum Alþjóðasambands kommúnista og sjálfra Sovétríkjanna til að undirbúa byltinguna á Íslandi og væntanlega aðild Íslands að Sovétríkjum heimsins, ef að líkum lætur.

Ég hef á undanförnum árum nokkrum sinnum gert athugasemdir við skrif Þórs um íslenska kommúnista, einkum þann hluta þeirra sem varðar tengslin við Alþjóðasamband kommúnista, en Kommúnistaflokkur Íslands var deild í Alþjóðasambandi kommúnista 1930 til 1938 eins og gilti um flesta kommúnistaflokka á þeim tíma. Í nýju bókinni heldur Þór því fram að heimildir sýni að ég hafi rangt fyrir mér um þessi tengsl, ekki síst um þjálfun Íslendinga í flokksskólum í Moskvu.

Efnið sem við Þór erum ósammála um er vissulega mjög áhugavert og umdeilt, ekki aðeins á milli okkar tveggja. Þessvegna er ég nú með grein í smíðum sem líklegt er að birtist í Skírni á þessu ári um nám Íslendinga við flokksskóla. Við Þór Whitehead erum hinsvegar ekki aðeins ósammála um túlkun. Heimildanotkun hans er svo ómerkileg og svo fjarri því að gefa rétta mynd af atburðum, atburðarás, umræðum, ákvörðunum og samskiptum þeirra sem hann fjallar um að mér er ómögulegt annað en að mótmæla þeim. Málflutning sinn kryddar hann þar að auki með aðdróttunum í minn garð sem eru í flestum tilfellum fáránlegar.

Meginveikleiki bókar Þórs er sá að hann byggir fullyrðingar sínar um dvöl Íslendinga í Moskvu og samskipti þeirra við leiðtoga Kominterns og fulltrúa Sovétstjórnarinnar ekki á neinum frumrannsóknum. Þór hefur aldrei komið í skjalasöfn Kominterns og Kommúnistaflokksins sáluga og því þarf hann að nota verk annarra og rífa úr samhengi allt sem hann finnur sem einhvernveginn tengist hernaði eða herþjálfun. Til viðbótar nýtir hann sér glefsur úr skjalasafni Kominterns, aðallega skjöl sem ég afhenti Handritadeild Landsbókasafnins fyrir mörgum árum. Því er það svo, að þegar lesandinn vill grafast fyrir um heimildir Þórs fyrir fullyrðingum sínum um menn og málefni og ályktanir um ofbeldisáform og beint ofbeldi, þá grípur hann iðulega í tómt.

Vandi Þórs í Sovét-Íslandi er raunar klassískur. Hann fer af stað til að færa sönnur á þá tilgátu sína að kommúnistar hafi lært að beita ofbeldi í Moskvu og sá lærdómur móti allt starf þeirra upp frá því. Hann leitar uppi allt sem hugsanlega getur stutt þessa tilgátu í skjalaglefsum og verkum annarra sagnfræðinga og hrósar svo sigri. Engin tilraun er gerð til að nálgast tilgátuna gagnrýnum augum og heimildir sem benda í aðrar áttir eru sniðgengnar.

Nú vill svo til að ég gjörþekki þeir heimildir sem Þór er að nota, enda hef ég farið í gegnum þær í mörgum heimsóknum á skjalasafn Kominterns og miklu meira til. Það er því tiltölulega auðvelt fyrir mig að benda á hvernig flestar tilraunir Þórs til að sýna fram á að Kommúnistaflokkur Íslands hafi með kerfisbundnum hætti skipulagt ofbeldisverk og að nokkrir liðsmenn hans hafi hlotið sérstaka þjálfun til að beita kerfisbundnu ofbeldi, missa marks. Til þess að gera þetta er hinsvegar nauðsynlegt að fara vandlega í gegnum heimildanotkun Þórs og sýna hvernig texti sem á yfirborðinu virðist sannfærandi, hrynur eins og spilaborg þegar tekið er á honum

Þar sem leiðréttingar mínar og gagnrýni eru ekki endilega skemmtilestur frá upphafi til enda þó að þær séu nauðsynlegar, auk þess sem æskilegt er að þær séu aðgengilegar stærri lesendahóp en þeim sem að jafnaði les Skírni, ætla ég að svara Þór hér á þessari vefsíðu og þannig nota hana fyrir hið óhjákvæmilega karp sem fylgir slíkum leiðréttingum. Ég mun eftir föngum einnig birta hér helstu heimildir, sem auðveldar mér að rökstyðja mál mitt hverju sinni. Þessi skrif munu birtast hér á þessari vefsíðu næstu vikur og mánuði en þau fyrstu strax í framhaldi af þessum inngangi.

Segjum að námi í íslenskum menntaskóla væri lýst sem þjálfun í íþróttum og vélritun. Það er ekki ólíklegt að maður hefði tilhneigingu til að leiðrétta slíka fullyrðingu, jafnvel halda því fram að menntaskólanám á Íslandi væri alls ekki þjálfun í íþróttum og vélritun heldur fyrst og fremst bóklegt nám í nokkrum kjarnagreinum. En hvernig ætti maður að bregðast við ef áfram væri þrástagast á þessu og til sannindamerkis dregin fram námsskrá sem sýndi svo ekki yrði um villst að nemendur í menntaskólum fengju íþróttakennslu, og gætu ekki útskrifast án þess að læra vélritun? Hvernig væri best að sýna fram á að um misskilning á menntaskólanámi væri að ræða? Mögulega dytti manni í hug að benda á að íþróttirnar væru ekki aðalatriði námsins, heldur algjört aukaatriði, vélritun væri auðvitað gagnleg út af fyrir sig, en langt frá því að geta talist lýsandi fyrir inntak námsins eða tilgang þess.

Lýsingar Þórs Whitehead á námi í flokksskólum Kominterns í Moskvu á þriðja og fjórða áratug síðustu aldar minna á karp af þessu tagi. Þór er í mun að sýna fram á að megintilgangur þessara skóla hafi verið að þjálfa byltingarmenn til mannvíga og hernaðar og allar vísbendingar um að þeir hafi fengið þjálfun sem kalla má hernaðarlega telur hann að sanni þessa trú hans. Í kaflanum „Þjálfun í hernaði og mannvígum“ tínir hann til það sem hann virðist telja meginröksemdir sínar og túlkun sína á þeim. Málflutning sinn byggir Þór þó ekki á eigin rannsóknum, heldur á samtíningi úr skrifum annarra um flokksskólana. Þessi skrif tekur hann úr öllu eðlilegu samhengi til að sanna þá hugmynd sína að hernaðarþjálfun hafi ekki verið neitt aukaatriði í þessum skólum, heldur kjarni námsins.

Ég mun nú fyrst lýsa tilgangi flokksskólanna tveggja sem um er að ræða, Lenínskólans og Vesturháskólans, út frá tiltækum heimildum, skjalaheimildum og öðrum og í framhaldi af því fara í gegnum röksemdir Þórs í kaflanum lið fyrir lið. Tilgangur minn með þessu er að sýna fram á að fullyrðingar Þórs um þjálfun Íslendinga í þessum skólum standast ekki nákvæma skoðun.

1. Hver var tilgangur flokksskólanna?

Komintern stofnaði nokkra skóla í Moskvu og víðar þar sem erlendir kommúnistar  stunduðu nám á árunum frá 1921 til 1943 er sambandið var lagt niður. Á Vesturlöndum voru Vesturháskólinn (KUNMZ) og Lenínskólinn (MLS) þekktastir þessara skóla. 23 Íslendingar stunduðu nám í þeim á árunum 1929 til 1938.

Nokkrir sagnfræðingar hafa rannsakað flokksskólana eftir að sovésk skjalasöfn urðu aðgengileg og er sú niðurstaða óumdeild að markmið skólanna hafi verið að veita hugmyndafræðilega þjálfun. Nemendur skólanna áttu að verða leiðandi starfsmenn flokka sinna heima fyrir og það útheimti fyrst og fremst þjálfun í fræðum kommúnismans og skilning á yfirvaldi og forystu rússneska kommúnistaflokksins. Þannig er það ekki deilumál meðal sagnfræðinga hverskonar þjálfun erlendir kommúnistar hlutu í Vesturháskólanum og Lenínskólanum. Þessi þjálfun var svo einstrengingsleg að henni hefur jafnvel verið líkt við heilaþvott, en það er ekki vegna hernaðarlegs þáttar hennar. Út úr skólunum áttu að stíga dugandi og harðir flokksmenn, þjálfaðir í bolsévískum hugsunarhætti (sjá um þetta: Murphy 1927, bls. 1804; Cohen og Morgan 2002, bls. 331;  Köstenberger 2007, bls. 297-299; Krekola 2005, bls. 289-290; Rønning 2010, bls. 86-94).

Það gat verið nokkuð mismunandi eftir stöðu hvers flokks heima fyrir hvað í því fólst að vera dugandi flokksmaður. Sumsstaðar voru kommúnistaflokkar bannaðir á fjórða áratugnum, annarsstaðar höfðu þeir talsverð ítök í lýðræðislegum stjórnmálum. Kommúnistaflokkar á Íslandi, í Danmörku, Noregi og Svíþjóð störfuðu fyrir opnum tjöldum og þetta skipti að sjálfsögðu höfuðmáli um framtíðarhlutverk nemendanna. Verkefni þeirra var að efla ítök og auka fylgi flokka sinna í umhverfi sem var í meginatriðum friðsamlegt, þótt alltaf hefðu menn vissar áhyggjur af því að stjórnvöld myndu banna einstaka kommúnistaflokka. Finnskir kommúnistar svo dæmi sé tekið, bjuggu við önnur skilyrði þar sem flokkur þeirra var ólöglegur og starfaði neðanjarðar (sjá til dæmis Krekola 2005, bls. 290-291 þar sem sérstaklega er bent á þetta atriði).

Sagnfræðingar sem fjallað hafa um skólana hafa gert mismikið úr þýðingu þeirra fyrir starf kommúnistaflokka heima fyrir. Undirritaður hefur bent á að íslenskir flokksskólanemar hafi í fæstum tilfellum leikið stór hlutverk í flokknum þegar fram liðu stundir. Cohen og Morgan hafa komist að svipaðri niðurstöðu um breska kommúnistaflokkinn, en þeirri niðurstöðu hefur verið andmælt (sjá Cohen og Morgan 2002; Campbell ofl. 2005).

Engar einhlítar upplýsingar hafa komið fram um að hve miklu leyti flokksskólanemendur fengu þjálfun sem kalla má hernaðarlega, svo sem í meðferð skotvopna, sprengiefnis eða í bardagaaðferðum skæruliða osfrv. Ég hef haldið því fram að íslenskir nemendur hafi sennilega fengið mjög litla slíka þjálfun og jafnvel þótt hún hafi verið einhver, sé hún algert aukaatriði í flokksskólamenntun þeirra. Sama má gera ráð fyrir að gildi almennt um Dani, Svía og Norðmenn auk Íslendinga.

Heimildir eru um tveggja vikna þjálfunarbúðir fyrir enskumælandi nemendur Lenínskólans sumarið 1936 (Klehr 1995, bls. 202-204). Þessar tveggja vikna búðir þóttu hinsvegar svo tilgangslitlar að fulltrúi Bandaríska Kommúnistaflokksins hjá Komintern lagði til að þær yrðu ekki endurteknar. Alltof áhættusamt sé að láta Bandaríkjamenn klæðast sovéskum einkennisbúningum og þar að auki sé herþjálfunin sjálf óþörf: „Aukinn líkamsþrótt, sem er eina raunverulega gagnið af þessari tveggja vikna þjálfun, má auðveldlega fá með venjulegum íþróttabúðum án einkennisbúninga, þar sem nemendur læra box, glímu, skotfimi og aðrar íþróttagreinar“. Vart er hægt að orða það skýrar að herþjálfun er ekki það sem sóst er eftir.

Ole Martin Rønning segir í nýrri doktorsritgerð sinni að hernaðarþjálfun norskra nemenda í Lenínskólanum hafi verið aukatriði, en umfjöllun hans kemur heim og saman við mat mitt á henni. Hinsvegar hafi meiri áhersla verið lögð á að búa nemendur undir ólöglegt starf þannig að þeir væru viðbúnir breyttum baráttuaðferðum ef flokkur þeirra yrði bannaður (Rønning 2010 bls. 91). Almennt má segja að sagnfræðingar, aðrir en Þór Whitehead, hafi aldrei gert mikið úr hernaðarlegum þætti flokksskólanámsins.

Í skýrslu yfirmanns Norðurlandadeildar Vesturháskólans sem gerð var 1933 er talað um að nemendurnir hafi hlotið „visst hernaðarlegt uppeldi“ án þess að tilgreint sé nánar í hverju það fólst. Út frá öðrum heimildum má þó gera ráð fyrir því að fyrst og fremst hafi verið um að ræða meðferð vopna (skotfimi og meðhöndlun skotvopna) auk glímu, skíðagöngu o.þ.h (sjá Christian Hilt: 5 Jahres Bericht der Skandinavischen Sektoren der KUNMZ, bls. 4)

Þegar á heildina er litið er niðurstaða mín að hvað Íslendingana varðar sé afar ólíklegt að þeim hafi verið veitt sérstök hernaðarleg þjálfun sem ætti að búa þá undir að gera vopnaða uppreisn gegn stjórnvöldum á Íslandi eða gera þá hæfari í götuslagsmálum almennt. Þótt vissulega megi fallast á það með Þór að enn geti komið fram gögn sem sýni slíkt, er því ekki fyrir að fara enn sem komið er. Hisnvegar eru til gögn sem gefa tilefni til að efast um niðurstöðu Þórs, en þetta eru bréf Íslendinga í Moskvu til félaganna heima í byrjun fjórða áratugarins.

Í bréfum sínum brýna Íslendingarnir fyrir félögum sínum að beita öguðum baráttuaðferðum. Þeir gagnrýna t.d. harðlega hugmyndir um bardagalið. Engar heimildir sem enn hafa komið fram gefa tilefni til að ætla að íslenski kommúnistaflokkurinn hafi fengið fyrirmæli um að beita ofbeldi eða um að undirbúa það í samráði við leiðtogana í Moskvu, síst af öllu í tengslum við flokksskólana. Þetta stafar að sjálfsögðu ekki af því að flokkurinn hafi hafnað ofbeldi. Það gerði hann ekki, ekki frekar en kommúnistar annarsstaðar á þessum tíma. Ástæðan var sú að þeir sem leiddu flokkinn á Íslandi töldu það ekki þjóna málstaðnum. Leiðtogar Kominterns í Moskvu voru sömu skoðunar, svo og Íslendingarnir sem þar stunduðu nám. Fyrir þessu má fá glögga tilfinningu með því að lesa bréf Jens Figved frá Moskvu til félaganna á Íslandi um Jafetsmálið (RGASPI 529 1 633 bls. 13, 22).

Þór Whitehead reynir að sýna fram á annað í bók sinni. Í kafla 18 (Þjálfun í hernaði og mannvígum) telur hann sig leiða í ljós að það sem ég hef fullyrt um þessi efni sé rangt. Ég mun nú fara í gegnum röksemdir hans í kaflanum til að sýna fram á að svo er ekki, það er að segja, röksemdir Þórs sýna ekki að ég hafi rangt fyrir mér.

2. Námsskrá Lenínskólans

Þór heldur því fram að þar sem „vopnuð uppreisn“ er á námsskrá Finnska sektors Lenínskólans árið 1931 til 1932 megi draga af því þá ályktun að Íslendingar hafi fengið kennslu í því að gera vopnaða uppreisn. Þetta er hæpið. Í fyrsta lagi er ekki hægt að gefa sér að námsskrá eins sektors sé jafnframt námsskrá alls skólans. Í öðru lagi, og þetta skiptir meira máli, er hér ekki um verklegt nám í vopnaðri uppreisn að ræða, sem sjá má á upptalningunni, þar sem einungis skotfimi felur í sér „verklegt nám“. Reyndar má vissulega velta fyrir sér hvar munurinn liggur á verklegu og bóklegu námi. Ole Martin Rønning rekur stuttlega í doktorsritgerð sinni að framan af hafi verið byggt á Dalton aðferðinni svokölluðu í kennslu flokksskólanna, en það er aðferð sem byggir á verkefnavinnu nemenda frekar en fyrirlestrum. Samhengið (stríðsundirbúningur burgeisaríkja, borgarastríðið í Rússlandi, reynsla Rauða hersins sýnir hinsvegar að hér er tæpast um herþjálfun að ræða. Þór heldur því fram á sömu síðu (án heimildar) að „skipulagsstarf“ sé feluheiti yfir herfræði og meðferð vopna. Það kann að vera að svo sé, en sama heiti er í námsskrám einnig haft yfir það sem lýtur að flokksskipulagi. Þannig eru fullyrðingarnar hér einungis vangaveltur Þórs sjálfs, heimildirnar styðja ekki fullyrðingar hans.

3. Herþjálfun Vesturháskólans og Lenínskólans

Þór segir „aðalregluna“ hafa verið þá að nemendur Vesturháskólans fengju hagnýta herþjálfun utan Moskvu eftir að kennslu lauk á vorin, en Lenínskólanemendur hafi dvalið tvær vikur í æfingabúðum Rauða hersins (bls. 96). Hér er ekki fyllilega rétt farið með. Rétt er að Vesturháskólinn gat sent nemendur í æfingabúðir á vegum opinberra samtaka sem önnuðust meðal annars herþjálfun óbreyttra borgara á þriðja og fjórða áratugnum, en á þeim tíma var mikið gert úr mögulegri innrás í Sovétríkin (sjá Köstenberger 2000-2001, bls. 279). Það er hinsvegar ekki hægt að fullyrða af þeim heimildum sem Þór vísar í að allir nemendur hafa verið sendir í slíkar búðir og ekkert sem hann eða ég höfum í höndunum sýnir að Íslendingar hafi farið í þær. Vissulega er ekki hægt að útiloka það en miklu líklegra er þó að Íslendingarnir hafi farið í sumarþjálfun sem tengdist ekki heræfingum, eins og raunin var til dæmis með Þórodd Guðmundsson og Eyjólf Árnason sem unnu með fiskimönnum norður við Murmansk og sjómönnum í Batumi sumarið 1931 (sjá grein mína Í læri hjá Komintern, Ný Saga X 1997). Hvað tveggja vikna æfingabúðirnar varðar, þá segja heimildirnar sem Þór vitnar til einungis að enskumælandi nemendur hafi verið sendir í þær í tvær vikur sumarið 1936, en ekkert um að slíkar búðir hafi verið „reglan“. Háðuleg ummæli bandaríska fulltrúans um þessar búðir sem vísað var til hér að ofan ættu líka að benda til að þær hafi verið undantekning frekar en regla. Burtséð frá þessu, held ég þó að aðalatriðið sé að í öllum tilfellum er boðið upp á verklegt nám af fleira en einu tagi og því ekki hægt að fullyrða að íslensku nemendurnir hafi fengið verklega hernaðarlega þjálfun jafnvel þó að hún hafi staðið þeim til boða.

4. Frásagnir íslenskra flokksskólanemenda

Þór viðurkennir raunar að enginn íslenskur nemandi Vesturháskólans eða Lenínskólans hafi sagt frá hernaðarþjálfun (bls. 97). Hann veltir fyrir sér hvernig á þessu kunni að standa og virðist telja að skólareglur hafi krafist þess að allir nemendur fengju þessa þjálfun (þarna er væntanlega um sumarþjálfunina að ræða). Skólareglurnar sem Þór vísar hér til eru sennilega almennu reglurnar um starfsnám (praktik) eftir að skóla lauk á vorin. En þær hafa ekkert með herþjálfun að gera, þó að vel sé hægt að ímynda sér að í sumum tilfellum hafi praktik nemenda falist í slíku. Þar sem margir fyrrverandi nemendur skólanna sögðu frá skotæfingum og líkamsþjálfun er langlíklegasta skýringin á því að menn hafi ekki sagt neinum frá hernaðarþjálfun í búðum Rauða hersins sú að þeir hafi ekki fengið slíka þjálfun.

Þannig er sú ályktun Þórs að dæmin sem hann rekur sýni að íslenskir kommúnistar væru þjálfaðir í hernaði í Moskvu, til að vera tilbúnir með vopnin og herskipulagið þegar kallið frá Moskvu kæmi, vægast sagt hæpin. Eins og fram kemur í grein Joni Krekola sem vitnað var til áður höfðu Finnar sérstöðu meðal Norðurlandabúa vegna nálægðarinnar við Rússland og stjórnmálaástandsins heima fyrir. Finnar voru álíka margir í Vesturháskólanum og Lenínskólanum og nemendur frá öðrum Norðurlöndum samanlagt (sjá Krekola 2005, bls. 292-293; Köstenberger 2007, bls. 289). Finnskir nemendur sem fóru heim eftir nám í Moskvu þurftu að fara huldu höfði eða villa á sér heimildir, verkefni þeirra var að vinna með ólöglegum flokki að neðanjarðarstarfsemi af ýmsu tagi. Slík verkefni biðu ekki Íslendinga, Svía, Norðmanna og Dana. Þó að Komintern hefði vissulega alltaf þörf fyrir fólk sem gat sent dulmálsskeyti, komið sendingum til skila og sinnt trúnaðarstörfum á alþjóðlegum vettvangi og líklegt sé að fáeinir Íslendingar hafi fengið slík verkefni, hlaut yfirbragð þjálfunarinnar að vera annað af þessum orsökum. Þetta þýðir ekki að inntak námsins hafi verið ólíkt frá einum sektor til annars. Það þýðir einungis að aðferðir baráttunnar voru misjafnar. Mér virðist Þór rugla þessu tvennu saman þegar hann dregur þá ályktun að þar sem inntak námsins hafi verið það sama í öllum sektorum, hljóti allir nemendur að hafa fengið nákvæmlega sömu þjálfun.

En það er mikilvægt að ítreka að rökræður um hverskonar þjálfun nemendur fengu í flokksskólunum verða alltaf að taka mið af því hver tilgangur þeirra var til að byrja með, því tilgangurinn breyttist í sjálfu sér ekki þó að aðstæður og ástand breyttist með tímanum. Tilgangurinn var, sem fyrr segir, að þjálfa virka flokksmenn til leiðandi starfa í kommúnistaflokki sem skipulagður var eftir bolsjevískum meginreglum. Þetta fól fyrst og fremst í sér að nemendurnir hefðu tileinkað sér réttan sögulegan skilning á rússnesku byltingunni, væru færir um að leggja réttan hugmyndafræðilegan skilning í verkefni flokksins hverju sinni og gætu skipulagt starf hans á skilvirkan hátt. Það er mikilvægt að hafa í huga að kommúnistaflokkar á þriðja og fjórða áratugnum voru betur skipulagðir en aðrir flokkar, enda var krafan um helgun miklu meiri meðal kommúnista en innan sósíaldemókratískra og borgaralegra flokka.

Kommúnistar töldu sig vera raunsæja í því að vanmeta ekki stöðu andstæðinganna. Við aðstæður eins og þær sem Kommúnistaflokkur Íslands bjó við voru verkefnin fyrst og fremst fólgin í því að keppa við Alþýðuflokkinn um yfirráð í verkalýðsfélögum. Um það vitna bréfaskiptin við Komintern glögglega. Um leið þurfti flokkurinn að verja starfsemi sína gagnvart mögulegum njósnum og afskiptum annarra flokka með því að halda ákveðinni leynd yfir henni. Aðferðirnar sem beitt var til þessa voru teknar mjög alvarlega og hétu einu nafni „konspiration“. Það sést á skýringu Þórs á þessu hugtaki að hann hefur takmarkaða hugmynd um eðli kommúnísks flokksstarfs. Bókstaflega þýðir konspiration samsæri. Í tungutaki kommúnistaflokka á fjórða áratugnum var það hinsvegar haft yfir aðferðirnar sem beita átti til að villa um fyrir pólitískum andstæðingum og tryggja að þær gætu ekki áttað sig á áformum kommúnistaflokksins eða einstakra sella hans hverju sinni. Þór heldur að konspiration sem námsgrein vísi til samsæris kommúnista gegn auðvaldsríkjunum (bls. 94. Sjá einnig Studer og Unfried 2001, bls. 17).

Hér hef ég fari í gegnum röksemdir og heimildavísanir í kafla 18. Ég get ekki séð að heimildir sem Þór vísar til styðji fullyrðingar hans. Þegar ein þeirra er lesin vandlega, kemur í ljós að ummæli rétt á eftir tilvísun Þórs hrekur beinlínis það sem hann segir (ummæli fulltrúa bandaríska kommúnistaflokksins eru á bls. 204, tilvísun Þórs nær til bls. 202-203). Þar að auki liggur fyrir að enginn þeirra kommúnista sem Þór fjallar um, ekki einu sinni þeir sem hann átti sjálfur trúnaðarsamtöl við fyrir rúmum 30 árum, sagðist hafa fengið hernaðarlega þjálfun. Þótt ekki sé hægt að útiloka að þeir hafi samt fengið slíka þjálfun, er vart hægt að halda því fram að heimildirnar sýni þetta. Þær virðast fremur sýna hið gagnstæða.

Framhald síðar.

Heimildir í þessari færslu:

Campbell, A. (2004). The International Lenin School: A Response to Cohen and Morgan. Twentieth Century British History, 15(1), 51-76.

Cohen, G. (2002). Stalin’s Sausage Machine. British Students at the International Lenin School, 1926-37. Twentieth Century British History, 13(4), 327-355.

Figved, J. (1931). Jafetsmálið. RGASPI 529 1 633, bls. 13, 22.

Hilt, C. (1932). 5 Jahres Bericht Über die Tätigkeit der Skandinavischen Sektoren der KUNMZ 1928-1933. RGASPI 529 1 633 bls. 139-144.

Klehr, M. H., Haynes, J. E., & Firsov, P. F. I. (1996). The Secret World of American Communism (Annals of Communism Series) (p. 380). Yale University Press.

Jón Ólafsson (1997). Í læri hjá Komintern. Ný saga X.

Köstenberger, J. (2000-2001). Die Geschichte der Kommunistischen Universität der nationalen Minderheiten des Westens (KUNMZ) in Moskau 1921-1936. Jahrbuch für historische Kommunismusforschung, VI-VII, 248-303.

Köstenberger, J. (2005) Die Internationale Leninschule. Í Meschkat, Klaus (2005). Biographisches Handbuch zur Geschichte der Kommunistischen Internationale. Akademie Verlag.

Krekola, J. (2005) The Finnish Sektor at the International Lenin School. Í Morgan, K., Cohen, Gidon, & Flinn, A. (2005). Agents of the revolution: new biographical approaches to the history of International Communism in the Age of Lenin and Stalin. Bern: Peter Lang.

Murphy, J. T. (1927). Das Erste Jahr der Lenin-Schule und ihre Perspektiven. Die Kommunistische Internationale, 8 (37).

Rønning, O. M. (2010). Stalins elever. Háskólinn í Oslo (Óbirt doktorsritgerð).

Studer, B., & Unfried, B. (2001). Der stalinistische Parteikader. Köln, Weimar, Wien.

Ráðherrar í ríkisstjórn hrunsins, Sjálfstæðismenn og sumt Samfylkingarfólk hefur lýst áhyggjum sínum af því að ákæra á hendur Geir Haarde fyrir Landsdómi skapi einhverskonar styrjaldarástand í íslenskum stjórnmálum, leið átaka sé tekin fram yfir leið sátta – sumir hafa jafnvel gengið svo langt að líkja Landsdómi við sýndarréttarhöld Stalíns á fjórða áratugnum. Ráðherrarnir fyrrverandi segjast allir hafi „axlað ábyrgð“ á því sem gerðist. Geir Haarde og Ingibjörg Sólrún Gísladóttir segjast hafa gert það með því að draga sig út úr pólitík, aðrir á annan hátt, hver með sínum hætti.

Hefur þetta fólk „axlað ábyrgð“? Hvað þýðir það nákvæmlega að axla ábyrgð?

Stjórnmálamenn geta hætt í stjórnmálum af ýmsum ástæðum og það er erfitt að sjá að með því einu að gera það taki þeir ábyrgð á mistökum. Það eru tvær ástæður fyrir því að fólk dregur sigi í hlé: Það vill eða þarf að snúa sér að öðru en pólitík eða það nýtur ekki lengur stuðnings eigin flokks eða kjósenda. Það má vissulega ímynda sér að stjórnmálamaður lýsi því yfir að vegna mistaka sinna eða hrakfara hafi hann ákveðið að segja af sér og með því axli hann pólitíska ábyrgð, en það á hvorki við um Ingibjörgu Sólrúnu, né Geir Haarde. Þau hættu annarsvegar vegna heilsubrests, hinsvegar vegna þess stuðningurinn innan flokka þeirra virtist vera að hverfa, þótt ekki reyndi á hann með beinum hætti. Björgvin G. Sigurðsson sagði að vísu af sér ráðherraembætti, en gerði það svo seint að erfitt var að sjá það sem raunverulega viðleitni til að taka á sig ábyrgð af því sem gerst hefði. Ríkisstjórnin sem hann sat í var í þann veginn að hrökklast frá völdum, hann hefði setið í embætti sínu nákvæmlega jafnlengi og hann gerði jafnvel þótt hann hefði ekki sagt af sér.

Svipað gildir um aðra ráðherra (nema Árna Mathiesen sem er hættur í pólitík): Þeir líta svo á að þeir hafi axlað ábyrgð sína pólitískt þó að stjórnmálaferill haldi áfram eins og ekkert hafi í skorist.

Hvað með þingmenn? Eina manneskjan sem hefur sagt af sér þingmennsku er Steinunn Valdís Óskarsdóttir. Það gerði hún ekki til að axla ábyrgð eða til að viðurkenna mistök, heldur vegna þess að hún varð fyrir ömurlegum ofsóknum. Aðrir þingmenn sem stofnuðu rétt eins og hún til alltof náinna tengsla við penaingaöflin fyrir hrun sitja sem fastast vegna þess að þeir hafa ekki orðið fyrir sömu ofsóknum og Steinunn.

Það er því erfitt að halda því fram að nokkur hafi raunverulega „axlað“ pólitíska ábyrgð, þó að hrunið hafi vissulega gert pólitískt líf sumra stjórnmálamanna ofurlítið erfiðara en það hefði annars verið.

Hvað með siðferðilega ábyrgð? Þótt stjórnmálamennirnir noti hugtakið siðferðileg ábyrgð ekki oft þá virðast þeir halda að þá ábyrgð sína hafi þeir axlað rétt eins og pólitísku ábyrgðina. En er virkilega hægt að halda því fram? Hefur nokkur þeirra sem sátu í pólitískum valdaembættum tekist á við siðferðilega ábyrgð sína (nema þá kannski í einrúmi heima hjá sér)? Það er erfitt að sjá það og skýringin er einföld: Að horfast í augu við siðferðilega ábyrgð á hruninu jafngildir því að viðurkenna að maður hafi gert eitthvað sem telja megi siðferðilega ámælisvert. Það gæti til dæmis falist í því að aðhafast ekki jafnvel þótt maður vissi (eða ætti að vita) að nauðsynlegt væri að gera það. Það gæti falist í því að leyna upplýsingum fyrir almenningi, vitandi að það sé ekki í samræmi við manns eigin pólitík og pólitíska mælskulist. Það gæti falist í því að viðurkenna að hafa látið viðgangast að ákvarðanir væru teknar á ófullnægjandi forsendum og án þeirra umræðna eða faglega mats sem hefði átt að fara fram. Það gæti falist í því að viðurkenna að maður hefði gegn betri vitund haldið því fram að réttmæt gagnrýni væri byggð á fordómum eða heimsku gagnrýnandans. Og það gæti falist í ýmsu öðru til viðbótar.

Vandamálið er að enginn stjórnmálamaður hrunsstjórnarinnar hefur gert þetta. Enginn hefur viðurkennt að hafa gert neitt rangt. Allir sem einn hafa þeir haldið því fram að það sem gerðist hafi átt sér orsakir sem ekki hafi verið hægt að hafa áhrif á. Stjórnmálamennirnir sem voru í eldlínunni viðurkenna aðeins að þeir hafi ekki gert sér grein fyrir því hvernig ástandið var í raun og bæta því svo við að enginn hafi áttað sig á því. Með öðrum orðum: Þeir viðurkenna enga sekt. Mistökin eru að þeirra áliti mistök sem allir hefðu gert í þeirra stöðu.

Þegar því er haldið fram að hin lagalega leið, ákæra fyrir Landsdómi og málsmeðferð í framhaldi af því, komi í veg fyrir sættir eða að þeir sem ábyrgð bera horfist í augu við hana, þá gleymist aðalatriðið: Það getur enginn krafist sátta eða umburðarlyndis nema vera um leið tilbúinn til að viðurkenna siðferðilega sekt sína. Geir Haarde getur aðeins vænst þess að vera ekki ákærður, sé hann tilbúinn til að stíga fram og viðurkenna að hann hafi ekki verið fórnarlamb aðstæðna, heldur sé sekur um siðferðilega ámælisverða starfshætti. Hann er ekki tilbúinn til þess. Sama gildir um Ingibjörgu Sólrúnu, fyrir utan eitt augnablik á Samfylkingarfundi, þar sem virtist þyrma yfir hana.

Í stað þess að viðurkenna og leita þar með sátta, kjósa foringjarnir föllnu og samstarfsmenn þeirra að verja sig. Með dramatískum yfirlýsingum halda þeir því fram að hinir sem finnst þetta ekki nóg séu að vega að lýðræðinu. En þetta fólk verður að líta í eigin barm. Vilji það sættir þarf það sjálft að eiga frumkvæði að þeim. Það verður að hætta að verja sig og byrja að viðurkenna.